Sinds 1974
Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie

De laatste weerflitsen

  • 06:43
    Sluis
    14,3°C
    (2/8) Licht bewolkt
    Windrichting: ZZW
    Windkracht: 3 = Matige wind
  • 23:11
    Eesveen
    18,6°C
    (7/8) Zwaar bewolkt
Advertenties
Weerspecialist Bakker & Co Het magazine voor weerliefhebbers Weerhuisje Zenit

Wat zijn Pilotengaten

Wie vaker naar de wolken kijkt kan soms een heel mooi afgerond gat in een wolk aantreffen, met een speels toefje wolk in het midden van het gat. Zo'n bijzonder fraai gat in de wolk wordt ook wel een pilotengat genoemd en komt vaker voor dan dat men zou denken. Dit boeiende fenomeen is dan ook de reden om een ieder te stimuleren meer aandachtig naar onze mooie wolkenluchten te kijken en zo deze "gaten" te ontdekken, en vooral te stimuleren verslag te doen van deze waarneming.

Pilotengat nabij Bennekom
Al heel wat jaren worden pilotengaten gezien. De bovenstaande foto van een pilotengat boven Bennekom, te midden van een veld altocumulus-bewolking, dateert al weer van 27 oktober 2003. Het was een bijzonder toeval dat Jacob Kuiper een foto maakte van hetzelfde pilotengat, maar dan gezien vanuit De Bilt. Beide plaatsen liggen hemelsbreed niet zo ver van elkaar, maar het is toch toevallig dat twee waarnemers hetzelfde gat zien en vastleggen. Zeker in 2003, want toen was het nog niet zo’n algemeen bekend verschijnsel. De mechanismen achter dit fraaie verschijnsel aan de hemel zijn ondertussen meer duidelijk geworden.

Pilotengat nabij Bennekom vanuit de positie De Bilt

Ontstaan van pilotengaten

Op Wikipedia staat een meer gedetailleerde uitleg over het ontstaan van pilotengaten en vind je ook andere links naar pilotengaten.

Hier volstaan we met een beknopte uitleg. Een pilotengat kan ontstaan in waterwolken waarin  lokaal en vrij plotseling forse afkoeling plaatsvindt. Het gaat dan in de regel om wolken met onderkoelde waterdruppels, dus met een temperatuur onder nul graden Celsius. Er treedt een afkoeling op zodanig fors dat er kleine ijsdeeltjes ontstaan. In zo'n geval trekken de ijsdeeltjes snel de waterdamp binnen de wolk aan, zodat ook dat aanvriest (t.g.v. het Wegener-Bergeron-Findeisen-proces, zie ook weerspiegel nr. 1 2014). De omringende onderkoelde druppels in de wolk verdampen door de aanzuigende werking van de ijsdeeltjes: die groeien steeds verder en sneller aan, vallen naar beneden en er ontstaat vanwege die neerslag letterlijk een gat in de wolk. Vaak is dat mooi rond en met dikwijls ook zichtbare valstrepen in het midden van het gat, als gevolg van die zachtjes vallende ijsdeeltjes in het midden.


Die lokale afkoeling kan veroorzaakt worden door snelle drukdalingen aan de randen van vleugels of tips van propellers, door vliegtuigen dus. Dit blijkt uit uitvoerig onderzoek (Heymsfield et al, 2010).

De gaten zijn niet altijd fraaie cirkels, maar zien er soms uit als lange, vrijwel wolkenloze, strepen die dwars door de bestaande bewolking getrokken worden,  als de inverse van een normale contrail van een vliegtuig. Dat heet dan een 'canal cloud’.

Canalcloud Overzicht 28 september 2013 te Bennekom.
Op de foto is zowel een canal cloud als een contrail te zien. In dit beeld lopen beide vormen vrijwel naadloos in elkaar over.
Canalcloud detail Detail van bovenstaande canal cloud,
Pilotengat bij Baarn Soms zijn er meerdere gaten op hetzelfde moment zichtbaar, zoals op deze foto van 14 oktober 2009 te Baarn.
Pilotengat nabij Bennekom Het gat met de uitsneeuwende wolk kan ook heel groot zijn, zoals op deze foto van een pilotengat op 30 december 2012 te Bennekom.
Pilotengat nabij Bennekom met Halo De ijsdeeltjes midden in het gat kunnen ook optische verschijnselen veroorzaken. Bijzonnen zijn vaak waargenomen in de pilotengaten, maar ook een stuk van de circumzenithale boog kan zomaar zichtbaar worden, zoals op de vierde foto van een pilotengat te Bennekom, 14 juni 2013.

Naamgeving
Aardig is dat de naam pilotengat gelijk een relatie legt met vliegverkeer. In het buitenland circuleren diverse namen voor deze gaten, die slaan meer op het uiterlijk dan op de mogelijke oorzaak. Bekend zijn o.a. de volgende namen:

  • Pilotengat
  • Wolkenwak
  • Vliegtuiggaten
  • Hole Punch Cloud / Punch Hole Cloud
  • Fallstreak Hole
  • Giant Cloud Hole
  • Vliegtuigstraten versus Canal Cloud

Gekke en afwijkende verklaringen
Over de oorzaak van pilotengaten bestaan heel wat ideeën. Van thermiekbellen tot aan warmte vanaf de grond van energiecentrales, een fabriek of warme wateroppervlakken. Inmiddels weten we dat vliegtuigen deze gaten kunnen veroorzaken. Toch verschijnen er op het internet ook nog steeds mooie plaatjes van pilotengaten, die opgeluisterd worden door de fraaiste  -maar rare en onzinnige- verhalen over bijvoorbeeld UFO's.

Het is echter mogelijk net iets te kort door de bocht om deze pilotengaten alleen aan vliegtuigen toe te schrijven. Het Wegener Bergeron Findeisen-proces dat voor de gaten verantwoordelijk is, kan ook door andere processen op gang komen, soms ook spontaan. Als andere mogelijke oorzaak en aanjager voor dat proces worden genoemd meteoren of vallende ijsdeeltjes uit (gewone) cirrus boven de altocumulus-bewolking.

Het zou mooi zijn als we hier meer duidelijkheid over krijgen en alle mogelijke oorzaken op rij kunnen zetten. Hier ligt een uitdaging voor weeramateurs, die immers zo goed de lucht observeren en dat nauwkeurig willen vastleggen.

Meer goed gedocumenteerde waarnemingen nodig
De gaten zijn vaak zichtbaar aan de randen van al deels oplossende dunne altocumulusbewolking. Maar het echte ontstaan kan je zelden waarnemen. Interessant is het om proberen te achterhalen hoe lang daarvoor een vliegtuig door de wolk vloog en het proces op gang werd gebracht.
Moet het vliegtuig hiervoor wel altijd door de wolk heen, of kan het ook optreden als het er boven vliegt?  Onder welke omstandigheden trad het op, bij wat voor vliegtuigen en wat voor bewolking, wat was de temperatuur van de wolkenlaag? En zou het proces ook in andere (dikkere) wolken voorkomen en neerslag op gang brengen, maar dan zonder dat we een gat zien?
De kleine foto 3 toont het zelfde proces van uitsneeuwen langs een altocumulusveld, maar dan wel op heel grote schaal. Is dit niet door iets anders dan een vliegtuig in gang gezet?

We hebben meer foto's en goed gedocumenteerde verslagen nodig zodat we het verder kunnen uitzoeken en beschrijven. Punten waar je hierbij op kan letten -en wat je kan vastleggen zijn o.a. :

  • Waarnemer
  • Plaats
  • Tijd/datum
  • Type bewolking waarin gat zit
  • Plek van het pilotengat (aan de hemel, windrichting en hoogte in graden)
  • Omvang (in graden)
  • Ontwikkeling pilotengat / tijdverloop. Maak een reeks foto's of tekeningen
  • Omschrijving gebruikt fotomateriaal en lens (mm, groothoek/ tele)
  • Idee over de oorzaak ( -type- vliegtuig, of anders)

Dergelijke pilotengaten komen vaak voor bij dunne Altocumulus-velden, zeker aan de randen.
Let dus extra goed op bij dergelijke wolkenluchten, maar wellicht zie je het ook bij andere bewolking.

  • Leg het vast, fotografeer het en deel het met ons. Help ons mee door meer informatie te verzamelen en vul daarom het waarneemformulier pilotengaten op de website in.
    Dan kunnen we het analyseren en beschrijven in de Weerspiegel of de website van de VWK.


Bronvermelding en enkele nuttige links:


Foto's en tekst zijn van Stefan Jak (m.u.v. de tweede foto, daarvan berust het copyright bij Jacob Kuiper).


VWKweb-1797


08-04-2016 | Waarneming_Pilootgat | 1797
  • 23/9 07:15 Hans:
    Druilerig weer in Enschede W bij 15.9 graden en tot nu toe ruim 3 mm gevallen.
  • 22/9 20:34 Jaap:
    Zomers in De Bilt. 26 graden werd het. In het oosten en zuiden nog iets hoger. Nu in het zuiden dreigende luchten. Het zal vanavond niet droog blijven. Onweer lijkt er niet in te zitten.
  • 22/9 18:14 Hans:
    Na een zonnige dag met wel veel sluierbewolking is het geleidelijk aan dicht getrokken in het enschedese. Een volop zomerse dag die later zelfs wat drukkend aan voelde. Maxtemp 26.8 graden en nu nog ruim 25 graden.
  • 22/9 17:39 Ted:
    Fraaie zondag. Meest licht bewolkt. Na 16 uur meest half bewolkt. Nu (17.35 uur) neemt het verder toe naar zwaar bewolkt. Max. temp. 26,7 graden bereikt om 16.05 uur. Nu (17.25 uur) 25,5 graden. Wind was meest ZO-4.
  • 22/9 15:14 Pieter:
    De Bilt nu 25,7 C dus nog een landelijke zomers dag op deze laatste astronomische zomerdag
  • 22/9 14:43 Pieter:
    Nog hogere temperaturen dan verwacht werd nl 27,3 in Eindhoven en 27,8 C in Volkel De bilt bijna zomers met24 9 C (gemeten tot 14.30 uur )
  • 21/9 23:59 Edward:
    Diepenbeek in BelgiŽ (automatisch KMI-station) zelfs van 1,6 naar 26,6.
  • 21/9 23:27 Bert:
    Vandaag een flinke amplitude in Eerbeek: 2,1 naar 23,8 C
  • 21/9 21:27 Jaap:
    Zomerse dag alleen in het zuiden. Hier werd het 23 gr. bij een wolkenloze hemel en een straffe oosten tot zuidoosten wind. Mooi!
  • 21/9 19:14 Hans:
    Fraaie helder zonnige dag in Enschede-W in droge lucht bij wel flink dalende barometer! Maxtemp. vandaag 23.3 graden.
  • 21/9 17:38 Ted:
    Zeer zonnig en wolkenloos. Max.temp. 23,2 graden. Nu 17.05 uur 23,0 graden. Laagste vochtigheid was 36%. Nu 39%. De wind is OZO-4.
  • 21/9 17:17 Ted:
    Zeer zonnig en wolkenloos. Max.temp. 23,2 graden. Nu 17.05 uur 23,0 graden. Laagste vochtigheid was 36%. Nu 39%. De wind is OZO-4.
  • 21/9 16:59 Pieter:
    Vandaag een strakblauwe lucht ,zelfs geen vliegtuigstrepen de wind vooral in de ochtend fris maar de zon is aangenaam warm ca 21 C
  • 20/9 23:11 Jaap:
    Vanavond weer naar De Bilt. Overdag in Diepenheim een prachtige dag. Wolkenloos en vrijwel geen wind. Toch haalden we de 20 graden niet. Het werd 19 graden na een koude nacht met ongeveer 3 graden en vorst aan de grond. Urenlang buiten kunnen zitten.
  • 19/9 21:44 Jaap:
    Koude nacht achter de rug. Hier in Diepenheim op de zandgrond werd het minder dan 5 graden en vorst aan de grond. Contrast met de kust, daar kwam het niet lager dan 10 graden. Overdag werd het 17 graden bij veel zon en weinig wind. Met een trui aan een tijdje buiten gezeten.
  • 19/9 08:39 Hans:
    Heerlijk koude herfstnacht en vrij helder. Minimum hier in de bebouwde kom van Enschede W 3.9 graden. Airport Twente heeft dikke grondvorst (-2?) gemeten.
  • 19/9 07:02 Frank:
    Blijkens de Synop van 00 uur U.T. / 02 uur onze tijd / 21 uur lokale tijd meldde Bermuda een W-wind 63 knopen (op de grens van windkracht 11 en 12 Bf) en een luchtdruk van 981 hPa. Gemelde weersomstandigheden: lichte regenbui.
  • 19/9 06:44 Gert:
    gisteren een paar kleine buitjes maar ook flink wat zon.
  • 18/9 23:51 Hans:
    Vandaag hier een maxtemp. van 16.9 en een droge dag. Hier en daar kwamen buitjes voor. Verder wisselend bewolkt met ook zon. Lekker fris..
  • 18/9 21:19 Pieter:
    Vandaag was een dag van jas aan, jas uit dan weer een warm zonnetje, dan weer dreigende wolken en een frisse NW wind , wel droog max 17 C
  • 18/9 08:59 Frank:
    Naar verwachting trekt Tropische Orkaan Humberto komende nacht vlak langs Bermuda (W-lijk deel N-lijke Atlantische Oceaan). Kerndruk Humberto momenteel 951 hPa; max.gem.wind nabij het Oog: 185 km/uur. Voor Bermuda geldt thans een Orkaan-waarschuwing. In de loop van komend weekeinde wordt Humberto in de West-circulatie opgenomen en transformeert dan naar een 'gewone' depressie..
  • 18/9 06:53 Ko:
    En weer een laag minimum: 3 graden! Sep is dankzij vele koude nachten een koele maand.
  • 17/9 23:25 Hans:
    Vandaag 16.3 als maximum in het enschedese bij wat zon en een enkel flutbuitje (<0.1 mm)
  • 17/9 20:48 Ted:
    Heerlijk verkwikkende dag. Meest half bewolkt bij een NW-5 bij een max van 17,5 graden. Dit is het heerlijkste weer wat er bestaat.
  • 17/9 18:25 Jaap:
    Koud! We kwamen in Diepenheim niet verder dan 15 graden. Ook nog een paar buien. Het leek eerst wel aardig te worden met weinig wind en veel zon, maar dat was snel voorbij. Een koude noordenwind stak op en dus ook nog die buien.
  • 17/9 08:45 Hans:
    Enschede-W: goed, fris weer met vrij veel sluierbewolking bij 10 graden.
  • 16/9 23:35 Hans:
    Vanochtend stevige regen bij 12+ graden, vanmiddag droger en uiteindelijk werd het in het enschedese 16.5 graden. Een koele septemberdag derhalve..Etmaalneerslag hier 12.1 mm.
  • 16/9 23:30 Jaap:
    In Diepenheim is vanaf de afgelopen nacht tot in de middag vrij veel regen gevallen. Het was een stuk killer dan gisteren. Nu slechts 14 graden tegen gisteren 22.Pas in de avond klaarde het op.
  • 16/9 18:59 Ko:
    Ook Breda zonloze dag. Vanochtend een aantal niet meetbare druppels. Sep heeft hier nog maar 12 mm opgeleverd ofwel zeer droog!
  • 16/9 16:52 John:
    In Rijen lichtgrijs zand, dus niet nat. Het is wel een bewolkte dag tot nu toe.
  • 16/9 16:45 Pieter:
    Een druilerige ochtend en een droge bewolkte middag Verrassend veel neerslag nl 12 mm. Septemberneerslag op de helft van de maand al 70 mm
  • 16/9 14:49 Kees:
    In Eindhoven toch nog een vervolg op het gedruppel van vanmorgen. Het motregent nu uit een loodgrijze lucht.
  • 16/9 13:44 Erik:
    Mooi: ruim 3mm in de regenmeter in mijn achtertuin (Bennekom).
  • 16/9 12:26 Kees:
    Ook in Eindhoven slechts een paar druppels gevallen; de droogte duurt hier onverminderd voort.
  • 16/9 11:13 Hans:
    Mooie regen vanmorgen in Enschede-W. Al 12 mm gevallen bij een actuele temp. van 12.6 graden. Kachelweer...
  • 16/9 09:19 John:
    In Rijen vanochtend een paar keer een handvol druppels. Dikke druppels dat wel, maar stoepen niet eens egaal nat.
  • 16/9 07:16 Hans:
    7.5 mm tot nu toe bij een actuele temperatuur van 13 graden. Het regent lekker door.
  • 16/9 06:36 Gert:
    Afgelopen nacht 5 mm
Bekijk het archief
Ma 23 september 2019
Bezoekers online
Er zijn 8 gasten en 5 leden aanwezig: Frans, Henk, Jannes, John, Rudy
Inloggen