Sinds 1974
Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie

De laatste weerflitsen

  • 08:14
    Clinge
    11,4°C
    (8/8) Geheel bewolkt
    Windrichting: Z
    Windkracht: 4 = Matige wind
  • 06:30
    Sluis
    10,3°C
    (8/8) Geheel bewolkt
    Windrichting: Z
    Windkracht: 4 = Matige wind
Advertenties
Weerspecialist Bakker & Co Het magazine voor weerliefhebbers Weerhuisje Zenit

Wat zijn Pilotengaten

Wie vaker naar de wolken kijkt kan soms een heel mooi afgerond gat in een wolk aantreffen, met een speels toefje wolk in het midden van het gat. Zo'n bijzonder fraai gat in de wolk wordt ook wel een pilotengat genoemd en komt vaker voor dan dat men zou denken. Dit boeiende fenomeen is dan ook de reden om een ieder te stimuleren meer aandachtig naar onze mooie wolkenluchten te kijken en zo deze "gaten" te ontdekken, en vooral te stimuleren verslag te doen van deze waarneming.

Pilotengat nabij Bennekom
Al heel wat jaren worden pilotengaten gezien. De bovenstaande foto van een pilotengat boven Bennekom, te midden van een veld altocumulus-bewolking, dateert al weer van 27 oktober 2003. Het was een bijzonder toeval dat Jacob Kuiper een foto maakte van hetzelfde pilotengat, maar dan gezien vanuit De Bilt. Beide plaatsen liggen hemelsbreed niet zo ver van elkaar, maar het is toch toevallig dat twee waarnemers hetzelfde gat zien en vastleggen. Zeker in 2003, want toen was het nog niet zo’n algemeen bekend verschijnsel. De mechanismen achter dit fraaie verschijnsel aan de hemel zijn ondertussen meer duidelijk geworden.

Pilotengat nabij Bennekom vanuit de positie De Bilt

Ontstaan van pilotengaten

Op Wikipedia staat een meer gedetailleerde uitleg over het ontstaan van pilotengaten en vind je ook andere links naar pilotengaten.

Hier volstaan we met een beknopte uitleg. Een pilotengat kan ontstaan in waterwolken waarin  lokaal en vrij plotseling forse afkoeling plaatsvindt. Het gaat dan in de regel om wolken met onderkoelde waterdruppels, dus met een temperatuur onder nul graden Celsius. Er treedt een afkoeling op zodanig fors dat er kleine ijsdeeltjes ontstaan. In zo'n geval trekken de ijsdeeltjes snel de waterdamp binnen de wolk aan, zodat ook dat aanvriest (t.g.v. het Wegener-Bergeron-Findeisen-proces, zie ook weerspiegel nr. 1 2014). De omringende onderkoelde druppels in de wolk verdampen door de aanzuigende werking van de ijsdeeltjes: die groeien steeds verder en sneller aan, vallen naar beneden en er ontstaat vanwege die neerslag letterlijk een gat in de wolk. Vaak is dat mooi rond en met dikwijls ook zichtbare valstrepen in het midden van het gat, als gevolg van die zachtjes vallende ijsdeeltjes in het midden.


Die lokale afkoeling kan veroorzaakt worden door snelle drukdalingen aan de randen van vleugels of tips van propellers, door vliegtuigen dus. Dit blijkt uit uitvoerig onderzoek (Heymsfield et al, 2010).

De gaten zijn niet altijd fraaie cirkels, maar zien er soms uit als lange, vrijwel wolkenloze, strepen die dwars door de bestaande bewolking getrokken worden,  als de inverse van een normale contrail van een vliegtuig. Dat heet dan een 'canal cloud’.

Canalcloud Overzicht 28 september 2013 te Bennekom.
Op de foto is zowel een canal cloud als een contrail te zien. In dit beeld lopen beide vormen vrijwel naadloos in elkaar over.
Canalcloud detail Detail van bovenstaande canal cloud,
Pilotengat bij Baarn Soms zijn er meerdere gaten op hetzelfde moment zichtbaar, zoals op deze foto van 14 oktober 2009 te Baarn.
Pilotengat nabij Bennekom Het gat met de uitsneeuwende wolk kan ook heel groot zijn, zoals op deze foto van een pilotengat op 30 december 2012 te Bennekom.
Pilotengat nabij Bennekom met Halo De ijsdeeltjes midden in het gat kunnen ook optische verschijnselen veroorzaken. Bijzonnen zijn vaak waargenomen in de pilotengaten, maar ook een stuk van de circumzenithale boog kan zomaar zichtbaar worden, zoals op de vierde foto van een pilotengat te Bennekom, 14 juni 2013.

Naamgeving
Aardig is dat de naam pilotengat gelijk een relatie legt met vliegverkeer. In het buitenland circuleren diverse namen voor deze gaten, die slaan meer op het uiterlijk dan op de mogelijke oorzaak. Bekend zijn o.a. de volgende namen:

  • Pilotengat
  • Wolkenwak
  • Vliegtuiggaten
  • Hole Punch Cloud / Punch Hole Cloud
  • Fallstreak Hole
  • Giant Cloud Hole
  • Vliegtuigstraten versus Canal Cloud

Gekke en afwijkende verklaringen
Over de oorzaak van pilotengaten bestaan heel wat ideeën. Van thermiekbellen tot aan warmte vanaf de grond van energiecentrales, een fabriek of warme wateroppervlakken. Inmiddels weten we dat vliegtuigen deze gaten kunnen veroorzaken. Toch verschijnen er op het internet ook nog steeds mooie plaatjes van pilotengaten, die opgeluisterd worden door de fraaiste  -maar rare en onzinnige- verhalen over bijvoorbeeld UFO's.

Het is echter mogelijk net iets te kort door de bocht om deze pilotengaten alleen aan vliegtuigen toe te schrijven. Het Wegener Bergeron Findeisen-proces dat voor de gaten verantwoordelijk is, kan ook door andere processen op gang komen, soms ook spontaan. Als andere mogelijke oorzaak en aanjager voor dat proces worden genoemd meteoren of vallende ijsdeeltjes uit (gewone) cirrus boven de altocumulus-bewolking.

Het zou mooi zijn als we hier meer duidelijkheid over krijgen en alle mogelijke oorzaken op rij kunnen zetten. Hier ligt een uitdaging voor weeramateurs, die immers zo goed de lucht observeren en dat nauwkeurig willen vastleggen.

Meer goed gedocumenteerde waarnemingen nodig
De gaten zijn vaak zichtbaar aan de randen van al deels oplossende dunne altocumulusbewolking. Maar het echte ontstaan kan je zelden waarnemen. Interessant is het om proberen te achterhalen hoe lang daarvoor een vliegtuig door de wolk vloog en het proces op gang werd gebracht.
Moet het vliegtuig hiervoor wel altijd door de wolk heen, of kan het ook optreden als het er boven vliegt?  Onder welke omstandigheden trad het op, bij wat voor vliegtuigen en wat voor bewolking, wat was de temperatuur van de wolkenlaag? En zou het proces ook in andere (dikkere) wolken voorkomen en neerslag op gang brengen, maar dan zonder dat we een gat zien?
De kleine foto 3 toont het zelfde proces van uitsneeuwen langs een altocumulusveld, maar dan wel op heel grote schaal. Is dit niet door iets anders dan een vliegtuig in gang gezet?

We hebben meer foto's en goed gedocumenteerde verslagen nodig zodat we het verder kunnen uitzoeken en beschrijven. Punten waar je hierbij op kan letten -en wat je kan vastleggen zijn o.a. :

  • Waarnemer
  • Plaats
  • Tijd/datum
  • Type bewolking waarin gat zit
  • Plek van het pilotengat (aan de hemel, windrichting en hoogte in graden)
  • Omvang (in graden)
  • Ontwikkeling pilotengat / tijdverloop. Maak een reeks foto's of tekeningen
  • Omschrijving gebruikt fotomateriaal en lens (mm, groothoek/ tele)
  • Idee over de oorzaak ( -type- vliegtuig, of anders)

Dergelijke pilotengaten komen vaak voor bij dunne Altocumulus-velden, zeker aan de randen.
Let dus extra goed op bij dergelijke wolkenluchten, maar wellicht zie je het ook bij andere bewolking.

  • Leg het vast, fotografeer het en deel het met ons. Help ons mee door meer informatie te verzamelen en vul daarom het waarneemformulier pilotengaten op de website in.
    Dan kunnen we het analyseren en beschrijven in de Weerspiegel of de website van de VWK.


Bronvermelding en enkele nuttige links:


Foto's en tekst zijn van Stefan Jak (m.u.v. de tweede foto, daarvan berust het copyright bij Jacob Kuiper).


VWKweb-1797


08-04-2016 | Waarneming_Pilootgat | 1797
  • 20/10 12:00 Hans:
    Enschede-W: geheel bewolkt na enkele druppels, 11 graden. De regen komt er aan..
  • 19/10 22:38 Jaap:
    Tot laat in de middag somber en donker. Daarna enkele opklaringen. Alweer een dag met vrijwel geen wind. Max. 13 gr. Nog steeds zomertijd, dus in de morgen extra donker als het somber weer is.
  • 19/10 20:39 Jurgen:
    Ook hier in Dordrecht kwam de zon vanmiddag goed uit de verf. Dat maakte de herfstkleuren extra mooi...
  • 19/10 17:38 Hans:
    Later in de middag hier mooie zonnige perioden (Enschede-W)
  • 19/10 17:09 Pieter:
    In tegenstelling tot Eindhoven hebben we hier in Purmerend na enkele dagen met regelmatig de zon vandaag juist veel bewolking
  • 19/10 14:56 Kees:
    Na enkele dagen met veel wolkenvelden is het in Eindhoven nu flink opgeklaard.
  • 19/10 11:29 Hans:
    Vanmorgen mist en nevel en nu een meest grijze lucht in Enschede W. Ik ben benieuwd of het nog wat opklaart. Temp nu 9.3 graden.
  • 18/10 18:35 Ted:
    Elke 1 1/2 uur wel een buitje. Verder ook wat zon.
  • 18/10 18:11 Hans:
    Zegge en schrijve 0.1 mm hier in het enschedese. De bewolking wordt al weer hoger dus ik verwacht opklaringen komende uren..
  • 18/10 17:28 Kees:
    In Amsterdam schijnt de zon volop met wat bewolking er tussen door. In de zon uit de wind lijkt het wel zomer. Het was druk in het Vondelpark.
  • 18/10 17:15 Jurgen:
    Ook hier in Dordt maar weinig zon vandaag. Slechts een paar minuten heeft ze geschenen. Oktober is een behoorlijk sombere maand aan het worden, wat opvalt na het recordzonnige zomer halfjaar..
  • 18/10 14:40 Kees:
    Al enkele dagen hardnekkige wolkenvelden in Eindhoven. Gisteren brak de zon nog af en toe even door, maar vandaag is het weer grijs en grauw.
  • 18/10 12:31 Bert:
    In Eerbeek is het na stratus/mist een uur geleden opgeklaard na de eerste grondvorst -1,1.
  • 18/10 11:35 Pieter:
    Aan de grond op vliegveld Twenthe -3,2 C op 1,5 meter -0,7 C , Hier in Purmerend wolken met een enkel buitje 13 C
  • 18/10 11:18 Hans:
    Grijs en nog sterk nevelig in Enschede-W. Echt een mooi herfstplaatje!
  • 18/10 10:48 John:
    Een dunne motregen valt er in Rijen het laatste half uur.
  • 18/10 09:29 Jurgen:
    Fel kortdurend buitje hier in Dordrecht momenteel. Het is nog zeer donker en ik heb het licht nog aan. We lijken al in de donkere dagen voor Kerst beland maar het is pas half oktober...
  • 18/10 09:16 Hans:
    Nog wat mistig in het enschedese bij 5.8 na een minimum van 2.2 graden. Airport Twente had de eerste echte vorst (-0.7 volgens mij)
  • 18/10 08:29 Gerard:
    08:20 Regenbui in Schoorl, vanaf zee weer meer buitjes onderweg, nu met een noordwestelijke stroming, gisteren vanuit het noordoosten, die trokken echter langs i.p.v. over.
  • 17/10 23:47 Jaap:
    Rustig weer. Vrijwel geen wind, soms even een zwakke W-wind. Wolken en wat zon wisselden elkaar af. Nog steeds fris; het werd 12 graden. De nachten zijn ook koud, de minima liggen nogal dicht bij 0.
  • 17/10 22:50 Gerard:
    Geen regen in Schoorl vandaag, wisselend bewolkt en in de middag iets meer zon. Vrijwel windstil, goed weer om buiten te werken.
  • 17/10 22:49 Pieter:
    in Twenthe is de grondtemperatuur gedaalt tot -0,9 C < ook op veel plaatsen(dichte) mist Op teletekst 703 komen de woorden grondvorst'en mist geheel niet voor
  • 17/10 19:54 Frank:
    In Zaandam-West ook een best aangename dag, waren vanmiddag even in Egmond Wijk aan Zee, daar eveneens zon maar ook donkere luchten , hieruit rond 16.00 uur tijdelijk wat regen !!, geen hoeveelheden, maar toch, verder prima rustig weer aan het strand,
  • 17/10 17:47 Pieter:
    Een aangename rustige herfstdag met af en toe zon en max 13 C f
  • 17/10 14:25 Hans:
    Enschede-W: mooi rustig herfstweer met wel veel wolkenvelden.. Mooi beginnende herfstkleuren zorgen voor het goede sfeertje.
  • 17/10 10:13 John:
    Op dit moment nog brede opklaringen in Rijen. Weinig wind. Fris.
  • 17/10 09:19 Ted:
    Natte bende. Buitjes. Verwachting geeft nagenoeg droog terwijl bijna half Nederland nat is.
  • 17/10 08:56 Hans:
    Zwaar bewolkt met Sc velden. Gisteravond even helder (mintemp toen gedaald naar 5.8). Later weer bewolkt. Mintemp na middernacht 6.2 graden.
  • 17/10 07:57 Gert:
    Een bewolkte start met een licht buitje
  • 16/10 17:31 Hans:
    Als het helder wordt/blijft, dan kans op nachtvorst komende (zaterdag)nacht.
  • 16/10 17:29 Hans:
    Mooie zonnige perioden in Enschede-W bij 11 graden.
  • 16/10 17:22 Kees:
    In Eindhoven vrijwel geen zon vandaag. Opnieuw een dag met veel wolkenvelden. Saai weer dus.
  • 16/10 17:05 Pieter:
    In de ochtend bewolkt, in de middag helder zonnig , nu voel je de afkoeling , het kan een koud nachtje worden met mogelijk de eerste grondvorst
  • 16/10 16:47 Gert:
    Prachtige zonnige middag mogen bijschrijven
  • 16/10 16:36 Rene:
    Heerlijke dag hier in Alkmaar met weinig wind en een nog warme zon, die uitbundig scheen.
  • 16/10 15:55 John:
    Weer een sombere dag hier in Oss. Wel zijn in de verte brede opklaringen zichtbaar.
  • 16/10 13:06 Gert:
    Het laatste uur flink opgeklaard na een start met stratocumulus
  • 16/10 11:31 Jurgen:
    Hoewel het vrij saai weer is, voelt het prettig aan. Met een noordooster en temperaturen van 11 graden, en overvliegende kolganzen, voel ik de winter al dichterbij komen...
  • 16/10 11:29 John:
    Wolkenvelden zijn niet dik boven Rijen. Er komt veel daglicht doorheen,
  • 15/10 22:03 Hans:
    Opnieuw een vrij kille oktoberdag met hetzelfde maximum als gisteren (11.9 graden). Verder wolkenvelden, opklaringen en zelfs een heel klein beetje gespetter (<0.1 mm)
  • 15/10 22:01 Jaap:
    Nog niet gewend aan de kou. In januari zouden we dit als zeer zacht ervaren. Het werd maar 11 graden. Onaangenaam met veel bewolking en een schrale NO-wind.
  • 15/10 18:50 Ko:
    Heerlijk koud en bewolkt dagje. Het wintergevoel groeit.
  • 15/10 12:28 Hans:
    Uit het NO voortdurend dikke wolkenvelden met boven Duitsland verspreide regengebiedjes waar volgens mij de kracht al uit is..
  • 15/10 12:26 Hans:
    Zo-even nam ik wat licht gespetter waar van weinig betekenis bij een koude 9.4 graden.
  • 15/10 10:51 Gerard:
    Af en toe een buitje in Schoorl op donderdagmorgen, maar tegen een blauwe achtergrond. Fris, rond 10 graden bij een matige noordooster.
  • 14/10 19:24 Hans:
    11.9 was het enschedese maximum.
  • 14/10 18:51 Pieter:
    Wolken en zon een toenemende frisse Noordoosten wind
  • 14/10 18:48 Hans:
    Duitse regen komt dichterbij...Ik ben benieuwd of Enschede-W nog wat mee krijgt...?? Overigens een vrij koude, enigszins winters aandoende oktober dag. Bewolkt met NO-wind..
  • 14/10 17:51 Frank:
    Ook in Zaandam-West zal het wel droog blijven, een aardige dag vandaag met regelmatig een floers zonnetje, maar bij een 4 bf nno wind voelt het zowaar toch wel een beetje schraaltjes aan.
  • 14/10 17:21 Ted:
    Waarschijnlijk eerste droge dag deze maand. Meest half tot zwaar bewolkt. Wind NO-4 tot 5, later NNO-4. Gister was er nog 0,1 mm gevallen.
Bekijk het archief
Di 20 oktober 2020
Bezoekers online
Er zijn 1 gast en 4 leden aanwezig: Gerard, John, Joost, Marc
Inloggen