Sinds 1974
Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie

De laatste weerflitsen

  • 23:13
    Eesveen
    1,7°C
    (6/8) Zwaar bewolkt
  • 20:47
    Sluis
    2,7°C
    (3/8) Half bewolkt
    Windrichting: ZW
    Windkracht: 2 = Zwakke wind
  • 19:18
    Clinge
    3,7°C
    (6/8) Zwaar bewolkt
    Windrichting: Z
    Windkracht: 1 = Zwakke wind
  • 16:15
    Clinge
    6,3°C
    (5/8) Half bewolkt
    Windrichting: ZW
    Windkracht: 1 = Zwakke wind
  • 16:15
    Clinge
    6,3°C
    (5/8) Half bewolkt
    Windrichting: ZW
    Windkracht: 1 = Zwakke wind
Advertenties
Weerspecialist Bakker & Co Het magazine voor weerliefhebbers Weerhuisje

Wat zijn Pilotengaten

Wie vaker naar de wolken kijkt kan soms een heel mooi afgerond gat in een wolk aantreffen, met een speels toefje wolk in het midden van het gat. Zo'n bijzonder fraai gat in de wolk wordt ook wel een pilotengat genoemd en komt vaker voor dan dat men zou denken. Dit boeiende fenomeen is dan ook de reden om een ieder te stimuleren meer aandachtig naar onze mooie wolkenluchten te kijken en zo deze "gaten" te ontdekken, en vooral te stimuleren verslag te doen van deze waarneming.

Pilotengat nabij Bennekom
Al heel wat jaren worden pilotengaten gezien. De bovenstaande foto van een pilotengat boven Bennekom, te midden van een veld altocumulus-bewolking, dateert al weer van 27 oktober 2003. Het was een bijzonder toeval dat Jacob Kuiper een foto maakte van hetzelfde pilotengat, maar dan gezien vanuit De Bilt. Beide plaatsen liggen hemelsbreed niet zo ver van elkaar, maar het is toch toevallig dat twee waarnemers hetzelfde gat zien en vastleggen. Zeker in 2003, want toen was het nog niet zo’n algemeen bekend verschijnsel. De mechanismen achter dit fraaie verschijnsel aan de hemel zijn ondertussen meer duidelijk geworden.

Pilotengat nabij Bennekom vanuit de positie De Bilt

Ontstaan van pilotengaten

Op Wikipedia staat een meer gedetailleerde uitleg over het ontstaan van pilotengaten en vind je ook andere links naar pilotengaten.

Hier volstaan we met een beknopte uitleg. Een pilotengat kan ontstaan in waterwolken waarin  lokaal en vrij plotseling forse afkoeling plaatsvindt. Het gaat dan in de regel om wolken met onderkoelde waterdruppels, dus met een temperatuur onder nul graden Celsius. Er treedt een afkoeling op zodanig fors dat er kleine ijsdeeltjes ontstaan. In zo'n geval trekken de ijsdeeltjes snel de waterdamp binnen de wolk aan, zodat ook dat aanvriest (t.g.v. het Wegener-Bergeron-Findeisen-proces, zie ook weerspiegel nr. 1 2014). De omringende onderkoelde druppels in de wolk verdampen door de aanzuigende werking van de ijsdeeltjes: die groeien steeds verder en sneller aan, vallen naar beneden en er ontstaat vanwege die neerslag letterlijk een gat in de wolk. Vaak is dat mooi rond en met dikwijls ook zichtbare valstrepen in het midden van het gat, als gevolg van die zachtjes vallende ijsdeeltjes in het midden.


Die lokale afkoeling kan veroorzaakt worden door snelle drukdalingen aan de randen van vleugels of tips van propellers, door vliegtuigen dus. Dit blijkt uit uitvoerig onderzoek (Heymsfield et al, 2010).

De gaten zijn niet altijd fraaie cirkels, maar zien er soms uit als lange, vrijwel wolkenloze, strepen die dwars door de bestaande bewolking getrokken worden,  als de inverse van een normale contrail van een vliegtuig. Dat heet dan een 'canal cloud’.

Canalcloud Overzicht 28 september 2013 te Bennekom.
Op de foto is zowel een canal cloud als een contrail te zien. In dit beeld lopen beide vormen vrijwel naadloos in elkaar over.
Canalcloud detail Detail van bovenstaande canal cloud,
Pilotengat bij Baarn Soms zijn er meerdere gaten op hetzelfde moment zichtbaar, zoals op deze foto van 14 oktober 2009 te Baarn.
Pilotengat nabij Bennekom Het gat met de uitsneeuwende wolk kan ook heel groot zijn, zoals op deze foto van een pilotengat op 30 december 2012 te Bennekom.
Pilotengat nabij Bennekom met Halo De ijsdeeltjes midden in het gat kunnen ook optische verschijnselen veroorzaken. Bijzonnen zijn vaak waargenomen in de pilotengaten, maar ook een stuk van de circumzenithale boog kan zomaar zichtbaar worden, zoals op de vierde foto van een pilotengat te Bennekom, 14 juni 2013.

Naamgeving
Aardig is dat de naam pilotengat gelijk een relatie legt met vliegverkeer. In het buitenland circuleren diverse namen voor deze gaten, die slaan meer op het uiterlijk dan op de mogelijke oorzaak. Bekend zijn o.a. de volgende namen:

  • Pilotengat
  • Wolkenwak
  • Vliegtuiggaten
  • Hole Punch Cloud / Punch Hole Cloud
  • Fallstreak Hole
  • Giant Cloud Hole
  • Vliegtuigstraten versus Canal Cloud

Gekke en afwijkende verklaringen
Over de oorzaak van pilotengaten bestaan heel wat ideeën. Van thermiekbellen tot aan warmte vanaf de grond van energiecentrales, een fabriek of warme wateroppervlakken. Inmiddels weten we dat vliegtuigen deze gaten kunnen veroorzaken. Toch verschijnen er op het internet ook nog steeds mooie plaatjes van pilotengaten, die opgeluisterd worden door de fraaiste  -maar rare en onzinnige- verhalen over bijvoorbeeld UFO's.

Het is echter mogelijk net iets te kort door de bocht om deze pilotengaten alleen aan vliegtuigen toe te schrijven. Het Wegener Bergeron Findeisen-proces dat voor de gaten verantwoordelijk is, kan ook door andere processen op gang komen, soms ook spontaan. Als andere mogelijke oorzaak en aanjager voor dat proces worden genoemd meteoren of vallende ijsdeeltjes uit (gewone) cirrus boven de altocumulus-bewolking.

Het zou mooi zijn als we hier meer duidelijkheid over krijgen en alle mogelijke oorzaken op rij kunnen zetten. Hier ligt een uitdaging voor weeramateurs, die immers zo goed de lucht observeren en dat nauwkeurig willen vastleggen.

Meer goed gedocumenteerde waarnemingen nodig
De gaten zijn vaak zichtbaar aan de randen van al deels oplossende dunne altocumulusbewolking. Maar het echte ontstaan kan je zelden waarnemen. Interessant is het om proberen te achterhalen hoe lang daarvoor een vliegtuig door de wolk vloog en het proces op gang werd gebracht.
Moet het vliegtuig hiervoor wel altijd door de wolk heen, of kan het ook optreden als het er boven vliegt?  Onder welke omstandigheden trad het op, bij wat voor vliegtuigen en wat voor bewolking, wat was de temperatuur van de wolkenlaag? En zou het proces ook in andere (dikkere) wolken voorkomen en neerslag op gang brengen, maar dan zonder dat we een gat zien?
De kleine foto 3 toont het zelfde proces van uitsneeuwen langs een altocumulusveld, maar dan wel op heel grote schaal. Is dit niet door iets anders dan een vliegtuig in gang gezet?

We hebben meer foto's en goed gedocumenteerde verslagen nodig zodat we het verder kunnen uitzoeken en beschrijven. Punten waar je hierbij op kan letten -en wat je kan vastleggen zijn o.a. :

  • Waarnemer
  • Plaats
  • Tijd/datum
  • Type bewolking waarin gat zit
  • Plek van het pilotengat (aan de hemel, windrichting en hoogte in graden)
  • Omvang (in graden)
  • Ontwikkeling pilotengat / tijdverloop. Maak een reeks foto's of tekeningen
  • Omschrijving gebruikt fotomateriaal en lens (mm, groothoek/ tele)
  • Idee over de oorzaak ( -type- vliegtuig, of anders)

Dergelijke pilotengaten komen vaak voor bij dunne Altocumulus-velden, zeker aan de randen.
Let dus extra goed op bij dergelijke wolkenluchten, maar wellicht zie je het ook bij andere bewolking.

  • Leg het vast, fotografeer het en deel het met ons. Help ons mee door meer informatie te verzamelen en vul daarom het waarneemformulier pilotengaten op de website in.
    Dan kunnen we het analyseren en beschrijven in de Weerspiegel of de website van de VWK.


Bronvermelding en enkele nuttige links:


Foto's en tekst zijn van Stefan Jak (m.u.v. de tweede foto, daarvan berust het copyright bij Jacob Kuiper).


VWKweb-1797


08-04-2016 | Waarneming_Pilootgat | 1797
  • 22/1 17:37 Pieter:
    na een natte avond en nacht ( 12 mm ) vandaag tamelijk zonnig en droog . frisse wind ca 6 C
  • 22/1 09:16 Jurgen:
    12 mm over de afgelopen nacht in Dordt. Januari wordt natte maand, dat is wel zeker..
  • 21/1 20:25 Jurgen:
    Zeer winderige dag hier in Dordrecht, vooral in de middag. Daarbij eerst mooie opklaringen en later weer toenemende bewolking. Intussen regent het hier weer..
  • 21/1 20:14 Pieter:
    Zon en bewolking en een buitje . ca. 8 C maar door de harde zw wind voelde het kouder aan. .
  • 21/1 19:34 Frank:
    Hier in Zaandam rond 4 uur vannacht 11 oC, toen bereikte de baro de laagste stand van 980 mb, daarna weer vrij snel omhoog, vanaf deze baro-knik ruimt de wind en neemt toe en voert snel koudere lucht aan, regen neemt af en er volgen opklaringen, rond 8,30 uur nog 5.5 oC, neerslag vandaag 3 mm, vadaag verder zon en wolken en een buitje, gevoelstemperatuur was onplezierig
  • 21/1 17:52 Jaap:
    Volgens opgave max. van 12 graden, maar dat moet kort na middernacht zijn geweest. Niet veel regen in de afgelopen nacht. Overdag zonnige perioden. Nu zie je uit het zuidwesten nieuwe regen alweer aankomen. Het blijft flink waaien. Overdag een graad of 7, maar gevoelsmatig lager.
  • 21/1 10:11 Tom:
    Veel windstoten achter de rug en de regen is ook vertrokken. Gisteren had ik nog 10 graden vandaag wordt dit 8 graden.
  • 21/1 09:30 Hans:
    Onstuimige nanacht met een flinke temperatuurdaling na een kort, fel koufront. Om iets voor 6.00 hier nog 11.1 kort daarna nog maar 7.6 graden. Neerslag slechts 1 mm. Nu wisselende wolkenluchten bij 6.6 graden.
  • 21/1 06:40 Gert:
    Buienlijn gepasseerd. Over het algemeen met zware windstoten maar lokaal viel het beduidend hoger uit.
  • 19/1 20:33 John:
    Eerste tienplusser qua temperatuur en neerslag in 2021 hier in Oss.
  • 19/1 19:17 Gert:
    IJsselmuiden 12.5
  • 19/1 17:06 John:
    In Rijen 9 mm tijdens donker, nog 4,5 mm tijdens daglicht erbij. Vanmiddag goeddeels droog.
  • 19/1 15:20 Pieter:
    Langdurige (mot) regen levert 18 mm op, wel zacht en veel wind
  • 19/1 13:17 Hans:
    11 mm nu in het enschedese en de temp is opgelopen naar 7.7 graden. De verzachting komt er duidelijk in..
  • 19/1 12:44 Jurgen:
    Met precies 10.0 graden is de 1e januari 10plusser een feit. 17 mm regen tot nu toe in het Dordtse.
  • 19/1 11:50 Erik:
    Alweer 8,5įC, veel wind en veel regen (15,8mm sinds gisterenochtend). De grondwatertekorten worden verder aangevuld.
  • 19/1 11:27 Frank:
    In Zaandam.zw, somber en regenachtig en winderig, temperatuur bijna dubbele cijfers en tot op heden 16 mm regen, inderdaad herfstweer Ko maar heerlijk?????
  • 19/1 09:57 Ko:
    Heerlijk herfstweertje! Wind en regen, vannacht al maar ook vanochtend. Nog steeds goed en welkom voor de natuur.
  • 19/1 07:47 Jurgen:
    Bulderende wind en striemende regen in Dordt. 9mm over de afgelopen nacht. Januari lijkt een natte maand te gaan worden, zeker met de vooruitzichten ..
  • 19/1 07:13 Hans:
    Enschede-W: volop regen bij 4.5 graden. Sinds middernacht 1.8 mm maar dat zal nog wel meer worden inclusief de temp.
  • 18/1 17:39 Jurgen:
    Ook hier in Dordrecht waterkoud weer bij 6 graden. Nu een paar buitjes. Het is wachten op de zachte lucht die komen gaat...
  • 18/1 13:39 Hans:
    Smal regenbandje stelde weinig voor hier in het enschedese. 5.2 graden en dus wat waterkoud hier..
  • 18/1 11:39 Dick:
    Woudenberg geheel bewolkt en droog. Wel waterkoud nog.
  • 17/1 22:58 Hans:
    Enschede-W: De temp is in de avond opgeklommen tot 5.2 graden (nu weer wat dalend) en ik kon over het etmaal (incl gesmolten sneeuw) 4.2 mm aftappen. Vanmorgen nog sneeuw, natte sneeuw, regen, zelfs wat ijsregen. Gebroken sneeuwdekje van 2.5 Š 3 cm verdween vrij snel.
  • 17/1 19:58 Jurgen:
    Fraaie dag met open luchten, een paar buien en bij maximaal 7 graden was de sneeuw al vůůr het middaguur weggedooid...
  • 17/1 18:06 Gerben:
    Behoorlijk wat regen nu!
  • 17/1 17:31 Pieter:
    Een dag met zon ,maar ook een paar buien na 3 mm ontdooide sneeuw nog 3 mm buiige regen Max 7 C , Nu helder snel dalend 4 C.
  • 17/1 10:23 John:
    Vogels fluiten, de zon schijnt, de laatste restjes sneeuw in het gras verdwijnen. Als ik niet beter wist zou ik denken dat maart is begonnen.
  • 17/1 09:40 Hans:
    Enschede-W: een gebroken dekje van 2, hier en daar 3 cm vanmorgen en zojuist viel nog wat lichte sneeuw bij 0.4 graad. Snel een paar foto's nog gemaakt want wanneer zien we dit weer???
  • 17/1 09:36 Pieter:
    Hier alleen nog sneeuwrestjes op grasvelden, autoruiten enz , het is al weer 2,8 C
  • 17/1 09:16 Ko:
    Nog wat kleine sneeuwresten, dat was het voorlopig weer. Maar super dat het er even was!
  • 17/1 00:00 Bonne:
    In Grou 2 cm sneeuw
  • 16/1 23:52 Hans:
    De nieuwe pluim lijkt wat op een bergetappe in de Tour de France....
  • 16/1 23:51 Hans:
    Enschede-W: 2.5 cm gebroken sneeuwdek en tot laat op zaterdagavond lichte tot matige sneeuwval. Uiteindelijk -0.5 graad. Toch nog wat...
  • 16/1 23:47 Jaap:
    Hier, De Bilt, lichte sneeuw na 15 30u. In de loop van de avond werd het weer droog. Niet veel meer dan 1 cm gevallen. Kort wintertje.
  • 16/1 22:29 Frank:
    In Zaandam 2,5 cm sneeuw
  • 16/1 22:23 Bert:
    In Eerbeek 1 cm op de grond en 2 cm elders
  • 16/1 22:17 Piet:
    Hier in Boven Hardinxveld 1.5 cm sneeuw tussen 15 en 19 uur temperatuur -0.4 loopt langzaam op en dooi nadert
  • 16/1 21:33 John:
    Oss 2 cm sneeuw.
  • 16/1 21:28 Jurgen:
    De dooigrens nadert hier in Dordrecht alweer snel. Momenteel -0.2 Morgenochtend zal er niet veel meer van de sneeuw over zijn...
  • 16/1 20:14 Ted:
    Om 19 uur droog geworden. Sneeuwdek 0,9 centimeter.
  • 16/1 19:50 Sjoerd:
    In Rijswijk ZH uiteindelijk een laagje van 1 cm.
  • 16/1 19:31 Bert:
    In Eerbeek sneeuwt het vanaf 17 uur meestal licht, zelden matig
  • 16/1 19:24 Hans:
    Sinds 18.30 lichte tot matige sneeuwval met kleine vlokken. Lichte witvorming komt op gang maar nog niet op stoepen en straten. Temp 0.8
  • 16/1 19:19 Pieter:
    Purmerend 2 cm sneeuw en het sneeuwt nog steeds
  • 16/1 17:58 Ted:
    Sneeuw is niet zuiver. Temperatuur nu (17.37 uur) -0,7 Grondtemperatuur -0,2 graden. Sneeuwvloktwemperatruur 0,3 graden. Vlokverhouding droog/nat 44 om 56%. Doordat de sneeuw zelf boven nul is, is de sneeuwdek een stumperige 0,7 cm. 40 jaar terug had dit een dik pak sneeuw geweest.
  • 16/1 17:48 Julien:
    Even na 14 u sneeuwval; Eerst licht, dan matig en de hele namiddag aangehouden meestal licht met nu een 3 tal cm in de tuin. Ook temp daling naar beneden het vriespunt. Een witte wereld in dit nieuwe jaar 2021 voor Bonheiden gelegen 15 km ten noorden van het beroemde dorp WERCHTER met zijn zomerfestivals
  • 16/1 17:32 Herman:
    Wouw, einde sneeuwval 17:30 sneeuwdek slechts 1 cm. .,
  • 16/1 17:07 Kees:
    Amsterdam wůrdt wit. Alleen de straat wil niet vlotten.
  • 16/1 17:04 Jurgen:
    Sneeuw lijkt hier al over het hoogtepunt heen in Dordt. Toch een mooi laagje op bomen en het gras. Net op tijd om het op de foto vast te leggen. 1 cm ongeveer..
Bekijk het archief
Za 23 januari 2021
Bezoekers online
Er zijn 1 gast en 7 leden aanwezig: Adrie, Bert, Bonne, Gerard, Hans, Jordi
Inloggen