Sinds 1974
Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie

De laatste weerflitsen

  • 19:49
    Clinge het Zeegat
    16,7°C
    (6/8) Zwaar bewolkt
    Windkracht: 0 = Windstil
  • 09:19
    Enschede-W
    10,9°C
    (3/8) Half bewolkt
    Windrichting: NO
    Windkracht: 2 = Zwakke wind
  • 08:18
    Clinge het Zeegat
    11,5°C
    (2/8) Licht bewolkt
    Windrichting: O
    Windkracht: 1 = Zwakke wind
    Heiig
Advertenties
Weerspecialist Bakker & Co Het magazine voor weerliefhebbers Weerhuisje

Poollicht

Lichtverschijnselen in de hoogste lagen van de dampkring, de ionosfeer. De poollichtverschijnselen zijn geconcentreerd in de zogeheten poollichtgordels. Dat zijn ringvormige gebieden op hoge geografische breedten rond de magnetische noord- en zuidpool van de aarde. Daarom treedt poollicht voornamelijk boven 60 graden noorder- en zuiderbreedte op. Het wordt op de respectievelijke halfronden ook noorder- danwel zuiderlicht genoemd, of aurora borealis en aurora australis. Op de geografische polen (rond 90 graden NB en ZB) wordt het verschijnsel weer veel minder gezien.

Energie
Het poollicht wordt veroorzaakt door geladen deeltjes die bij uitbarstingen op de zon de ruimte in zijn geschoten. Als een wolk van deze deeltjes in de buurt van de aarde komt, worden de deeltjes door de krachtlijnen van het aardmagnetisch veld naar de noord- en zuidpool geleid waar zij in botsing komen met atmosferische stikstof- en zuurstofatomen. Die raken daardoor in aangeslagen toestand. Bij terugkeer in hun stabiele toestand komt de opgedane energie vrij in de vorm van licht. De lichtverschijnselen vinden plaats op minimaal ongeveer 100 kilometer hoogte en kunnen reiken tot 1000 kilometer hoogte. Poollicht treedt het meest frequent op in perioden van vergrote zonne-activiteit.
Kleuren van poollicht
Afbeelding 1
Poollicht en het ontstaan van kleuren op diverse hoogten in de atmosfeer


Op andere planeten van het zonnestelsel blijkt ook poollicht op te treden. Het verschijnsel is waargenomen bij Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Deze planeten hebben een atmosfeer waarin botsingen van geladen zonnedeeltjes met atmosferische gasatomen kunnen plaatsvinden.
Poollicht op Saturnus
Afbeelding 2
Poollicht op Saturnus


Poollicht in Nederland
Op het noordelijk halfrond ligt de gordel met de grootste poollichtfrequentie over de zuidpunt van Groenland, IJsland, Lapland en Nova Zembla. Nederland ligt in een marginale zone waar in gemiddeld één van de honderd gevallen het poollicht zichtbaar wordt. Het op zichzelf algemene verschijnsel is daarmee voor onze streken een zeldzaamheid. In jaren met verhoogde zonneactiviteit wordt het op 5 a 10 dagen in ons land gemeld. De meeste waarnemingen komen nog uit het noorden van het land. Slechts heel zelden is het poollicht zo sterk dat het ook vanuit de stad is te zien.
Poollicht in Nederland
Afbeelding 3
Poollichtopnamen in Nederland gemaakt.
Links: 17 maart 2015, rechtsboven: 17 november 1989, rechtsonder: 13 maart 1989


Waarnemen van poollicht
Poollicht is alleen 's nachts te zien. Het blauwe strooilicht van de zonbeschenen atmosfeer overstraalt poollicht aan de daghemel.
In de meeste gevallen is poollicht in Nederland maar heel zwak. Om het te zien moet je dan ook een locatie kiezen waar zo min mogelijk storende lichtbronnen zijn. De hemel moet vrij zijn van wolken, en het zicht moet goed zijn. Een atmosfeer met veel waterdamp of stof kan zwak poollicht al aan het gezicht onttrekken, ook als er geen wolken zijn. De beste waarnemingsplek heeft een vrij uitzicht op (in ieder geval) de noordelijke hemelhelft, en ligt ten noorden van storende lichtbronnen zoals steden, snelwegen en kassencomplexen. De in Nederland beste locaties zijn het strand, de Friese en Groningse Waddenkust, de Afsluitdijk, de Waddeneilanden en de zuidoevers van het IJsselmeer.
Lichtvervuiling in Nederland
Afbeelding 4
Lichtvervuiling bemoeilijkt het waarnemen van poollicht in Nederland. Alleen in de zwarte en donkerblauwe gebieden op het kaartje is zwak poollicht waarneembaar. Alleen de helderste poollichten, zoals dat van 13 maart 1989 (zie afbeelding 3d) zijn ook vanuit het centrum van de grote steden te zien.


Een waarnemingsverslag moet voorzien zijn van gegevens omtrent plaats, datum en tijdstippen, en waarnemingsomstandigheden. De waarnemer kan bij zijn beschrijving van het verschijnsel de opgetreden vormen benoemen aan de hand van de internationale codering van basisvormen (zie kader hieronder). De helderheid van poollicht wordt uitgedrukt in de volgende vierdelige schaal:
1 -- Als de melkweg. Kleurgewaarwording nauwelijks mogelijk, meestal is iets rood te onderscheiden;
2 -- Als ijle Cirruswolken, beschenen door de maan;
3 -- Als stapelwolken, beschenen door de maan;
4 -- Landschap verlicht zoals bij volle maan.

Basisvormen
Er worden internationaal negen basisvormen van het poollicht onderscheiden. Het meest karakteristiek van poollicht is evenwel de voortdurende verandering van vorm, zodat dikwijls meerdere basisvormen tegelijkertijd verschijnen of overgangsvormen te zien zijn.
Behalve de typologische veelvormigheid kan poollicht ook verschillende vormen van dynamiek vertonen. Stralen kunnen snel van helderheid wisselen, en gordijnen bewegen aan de hemel alsof zij door een zachte wind worden aangeroerd. Banden en stralen lijken de meest dynamische vormen te zijn. Voorts kan poollicht pulseren, waarbij de lichtsterkte snelle wisselingen ondergaat. Poollicht met sterke dynamiek wordt alleen gezien in gebieden rond de poollichtgordel.
De 9 poollichtvormen
Afbeelding 5
De negen basisvormen van poollicht.

Basisvormen poollicht (beschreven voor het noordelijk halfrond; voor het zuidelijk halfrond moet de toevoeging 'noordelijk' worden gelezen als 'zuidelijk')

  • G  glow
    Gloed. Lichtgloed aan de noordelijke horizon. Deze zal in de meeste gevallen het bovenste gedeelte zijn van een grotendeels onder de horizon liggende homogene boog, HA.
  • HA  homogeneous arc
    Homogene boog. Boog aan de noordelijke hemel met kenmerkend donker segment eronder.
  • RA  ray arc
    Boog met stralenstructuur. Boog aan de noordelijke hemel met kenmerkend donker segment eronder.
  • HB  homogeneous band(s)
    Homogene band(en). Gladde, min of meer scherp begrensde lichtbanden zonder lijn- of stralenstructuur en met zichtbare uiteinden.
  • RB  ray band(s)
    Banden met stralenstructuur. Lichtbanden die zijn opgebouwd uit min of meer scherp afgetekende stralen, en met zichtbare uiteinden.
  • D  draperies
    Gordijnen. Karakteristieke variant van banden met stralenstructuur waarbij deze in bochten of kronkels verschijnen waardoor ze een gordijnachtige vorm krijgen.
  • R  ray(s)
    Stralen. Losse stralen zonder samenhangende boog- of bandstructuur. Het kan voorkomen dat maar één straal te zien is.
  • S  surfaces
    Vlakken. Lichtende vlakken zonder structuur. Vaak als een 'achtergrondgloed' waarin ook  andere poollichtvormen verschijnen.
  • C  corona
    Kroon of corona. Als poollicht met stralenstructuren nabij het zenit verschijnt lijken de stralen door perspectiefwerking in één punt samen te komen.


Voorspellen van poollicht
Poollicht kan altijd voorkomen, als het maar donker is. Maar de waarschijnlijkheid dat het te zien zal zijn is niet altijd hetzelfde. Wij bekijken hier de kans op poollicht in Nederland in drie tijdsschalen: op jaarschaal, op seizoensschaal en op dagschaal.

  • Poollichtkans op jaarschaal
    De poollichtactiviteit is nauw verbonden met de zonneactiviteit. Die is niet constant, maar vertoont een regelmatige cyclus die elke elf jaar een maximum kent. Perioden met maximale zonneactiviteit waren er rond 1989, 2000 en 2012. In de jaren rond de maximale zonneactiviteit wordt vaker poollicht waargenomen dan tijdens de jaren rond een minimum.
  • Poollichtkans op seizoensschaal
    Hoewel poollicht in alle tijden van het jaar voorkomt is de kans om het te zien uiteraard groter in de seizoenen waarin het langer donker is. Er blijkt evenwel een verhoogde poollichtactiviteit te bestaan in de perioden waarin de aardse equator ongeveer op de zon gericht is, rond de equinoxen. Ruwweg kan aldus gesteld worden dat in het voorjaar en najaar de poollichtkans wat hoger ligt dan in de winter en (latent) in de zomer.
  • Poollichtkans op dagschaal
    De zonneactiviteit kent buiten de elfjaarlijkse cyclus geen regelmaat. Er kan dan ook geen enkele voorspelling worden gegeven van tijdstip en datum waarop een zonneuitbarsting zal plaatsvinden en poollicht kan optreden. Voor inzicht in de actuele poollichtkans kun je de volgende stappen ondernemen:
    Let op zonnevlekken.
    De poollichtkans is groter als duidelijke zonnevlekken te zien zijn, vooral op het midden van de zon en iets rechts daarvan;
    Volg het verloop van de zonneactiviteit via websites. Er zijn diverse websites die actuele meetgegevens van de zonneactiviteit en het aardmagnetisme tonen. Let daarbij met name op de zogeheten Kp-index. Dat is een graadmeter voor de verstoring van het aardmagnetisch veld, uitgedrukt in een 9-delige schaal. Als de Kp-index 7 of hoger is is er op dat moment een reëele kans op poollicht in Nederland.

Zonneactiviteit en aardmagnetisme
Afbeelding 6
In het midden de zon met enkele grote zonnevlekken. Links een registratie van diverse componenten van het aardmagnetisch veld gedurende een geomagnetische storm, rechts een diagram van drie-uurlijkse gemiddelden van de Kp-index.


Auteur: Peter Paul Hattinga Verschure

Zie ook:
Current Solar Data from NOAA
Poollicht monitor
Space Weather


12-05-2015 | Achtergrond_A_Z | 1509
Nu lid worden
  • 18/10 10:07 Theo:
    In Groesbeek is de situatie nog net zo als gisteren, vanmorgen eerst een zichtbare hemel. Daarna weer grijs en nu vanaf 9.15 uur mist.
  • 18/10 09:21 Hans:
    Lekker, wat fris weer in Enschede-W. Er is wat sluierbewolking maar toch is de bovenlucht goed zichtbaar, toch anders dan gisteren met die stoffige atmosfeer en die rode zon! Temp. nu 10.9
  • 17/10 22:47 Jaap:
    Ik heb genoten van de afgelopen dagen. Eerst 2 dagen volop zo'n en warmte, vandaag die bijzondere sfeer met die rode zon in een rossige hemel. Zoiets heb ik nog nooit gezien en velen met mij, denk ik
  • 17/10 21:55 Jaap:
    Veel hoge bewolking vandaag en daardoorheen die oranje zon. Zo nog nooit gezien. Volgens de deskundigen bleef de temp. daardoor achter. Hier werd het 18 gr. en de wind was niet sterk.
  • 17/10 21:40 Gerard:
    Blijkbaar kijken de heren naar de verkeerde verwachting, die op deze site was binnen 1 graad nauwkeurig voor de Tmax. In het noordwesten was het in vergelijking met maandag een gure winderige dag met een Tmax zoals verwacht werd (hier).
  • 17/10 20:47 Dick:
    Wonderlijke ervaring: de hele dag die oranje zon. Het had iets van een winterdag, met alleen niet de bijpassende temperaturen.
  • 17/10 18:59 Pieter:
    Als gevolg van rook en stof in de atmosfeer is de temp overal 3 a 4 graden achtergebleven bij de verwachting, Best wel bijzonder !!
  • 17/10 18:44 Ko:
    En voor het aanzicht toch een vrij bewolkte dag.
  • 17/10 17:38 John:
    Dankzij rook en zand op hoogte, minder warm dan voorzien. Een tweede verrassing in een week voor de amateur weerman.
  • 17/10 08:44 Hans:
    Gisteren een bijzonder warme dag met 23.8 op de thermometer. Zonnig en nazomers in Enschede-W. De derde warme dag op rij! Nu is het wat nevelig in de lucht, dus niet echt helder bij 13.2 graden maar het wordt opnieuw een prima dag, weliswaar niet meer zo warm als op maandag maar een twintiger moet er nog wel net in zitten..
  • 17/10 06:49 Gert:
    Hellmannwedstrijd is geopend zie VWK forum
  • 16/10 22:58 Edward:
    Hier in Rotterdam is het record voor late zomerse dag ruim verbeterd (meetreeks van 10 jaar): van 2 oktober (2011) naar 16 oktober, met 25,1 als Tx vandaag. Ook een paar druppels regen vannacht, maar ook hier onmeetbaar weinig. Het was allemaal convectie op voor onze omgeving heel grote hoogte (onderkant) op zo'n 4 km (toppen 8 km), met daaronder RV's van 40-70% waardoor heel weinig de grond kon bereiken.
  • 16/10 15:45 Jaap:
    Ik kwam vanmorgen pas om 8.30 buiten en zag toen wat onstabiliteit in het westen. Dat trok later weer weg en het werd weer volop zonnig en uitzonderlijk warm. Datumrecord in de maak. Het maximum zal net onder de 25 gr. blijven, denk ik.
  • 16/10 15:35 Gert:
    stationrecord in IJsselmuiden. Ruim 24C
  • 16/10 12:16 Richard:
    Onderweg op de fiets bij Ingen ook enkele spetters rond 07.15 uur.
  • 16/10 11:57 John:
    Ik was ook verrast toen ik het vannacht hoorde regenen in Rijen. Er is hier 0,3 mm gevallen.
  • 16/10 08:22 Renťe:
    Beilen, 6.05 uur, wat hoor ik? Regendruppels!! Een heel kort buitje. Nauwelijks te meten, zo weinig, maar toch een grote verrassing.
  • 16/10 07:27 Hans:
    Fenomenale dag gisteren! Zaterdag al 21.3, zondag 22.6 als maximum bij strak zonnig weer. Nu half bewolkt in Enschede-W bij 13.8 graden.
  • 15/10 23:00 Edward:
    Ik roep het nog maar eens: we zijn nu halverwege de periode dat men kan inzenden voor de Hellmannwedstrijd. De inzendpagina is links op de voorpagina te vinden, op dit moment onder Ophelia en de warmte van nu.
  • 15/10 21:34 Jaap:
    Tja, eerst leken we volop in de herfst beland te zijn, maar vandaag was het een zomerse sfeer. Alleen de korte dagen gaven een ander gevoel. Volop zon, max. 22 gr. en een rustige ZO-wind.
  • 15/10 18:14 Gert:
    Ijsselmuiden 22.5
  • 15/10 17:50 John:
    Het is ook een bijzondere dag door het ontbreken van vliegtuigsporen. De hele dag blauw overal.
  • 15/10 13:52 Dick:
    Hier in Capelle aan den IJssel al bijna 20 C. Gisteren een max van 21,3 dankzij tuineffect.
  • 15/10 11:19 John:
    Voor De Bilt is alles warmer dan 23,6 graden de recordgrens. Weinig verschil met Gilze-Rijen, dankzij oktober 1990.
  • 15/10 11:17 John:
    Kan interessant worden voor het midden van Brabant qua warmte vandaag of morgen. Voor ons is 24 graden de te halen recordgrens.
  • 14/10 22:24 Jaap:
    Ik noteer voor het midden des lands een warme dag, zij het nipt. Halverwege de morgen trok de lage bewolking weg en werd het vrij zonnig, met af en toe wat lichte bewolking. De zuidwestenwind was behoorlijk aanwezig, maar vanavond viel die weg.
  • 14/10 18:40 Frans:
    Wat een ontzettend leuke dag in Oosterhout. Hulde voor de organisatie!
  • 14/10 16:54 Gerard:
    Na een zonnig intermezzo zitten we weer met veel stratus in Schoorl. Het is dan ook direct kil als de zon weg is.
  • 14/10 16:29 Hans:
    Prachtige zonnige, nazomerse herfstdag in Enschede-W. 21.1 graden is het nu..
  • 14/10 15:01 Gert:
    Een warme dag kan in de boeken bijgeschreven worden . De eerste van een serie
  • 14/10 12:00 Jaap:
    in Oosterhesselen geheel bewolkt 15.8 gr.C
  • 14/10 07:49 Hans:
    Schitterend helder weer nu in Enschede-W bij 13.4 graden. Gisteren werd het precies 19 graden.
  • 13/10 18:00 John:
    Zonnige momenten en perioden met vrij veel wolken wisselende elkaar af vandaag in Rijen.
  • 13/10 10:54 Hans:
    Het is nu geheel bewolkt geworden na nog wat opklaringen vanmorgen. 12.6 graden is het nu in Enschede-W
  • 12/10 19:26 John:
    Zon nog opvallend warm aanvoelend? Dat is zo gek toch niet bij de huidige luchttemperatuur. Pas maar op die zon gaat nog een stuk warmer aanvoelen de komende dagen.
  • 12/10 19:24 Pieter:
    Vrij veel zon vandaag maar ook een stevige frisse wind voor het gevoel nog niet nazomers.
  • 12/10 14:34 Sebastiaan:
    Lekker weertje. Genieten. Fijn want van de laatste Glosea5-uitdraai word je als winterliefhebber niet goed. Een dikke NAO plus. Opvallend trouwens hoe warm aanvoelend de zon nog is.
  • 12/10 10:54 Ko:
    Hier maakt de zon vandaag al overuren. Gister nog de tweede zonloze dag deze maand.
  • 12/10 09:30 Hans:
    Vanmorgen vroeg hier nog opklaringen na een bui (1.3 mm) in de nacht. Actueel geheel bewolkt bij 12.4 graden. Het wordt tijd voor de zon! Gaat goed komen de komende dagen..
  • 12/10 08:33 John:
    Sinds 28 september hier in Oss (o.k., noordelijkste stad van het zuiden) toch elke dag neerslag, al is het soms maar marginaal.
  • 12/10 06:49 Ko:
    Wat doet het zuiden toch slecht mee! Hier was de laatste regen al 8 okt.
  • 12/10 06:39 Gert:
    1.8mm voorlopig de laatste neerslag op naar een nazomertje
  • 11/10 08:30 Hans:
    Vrij winderig hier in Enschede-W en geheel bewolkt bij 13.6 graden. Gisteren ook vrijwel geen zon gezien. Maxtemp. 15.2
Bekijk het archief
Wo 18 oktober 2017
Bezoekers online
Er zijn 30 gasten en 2 leden aanwezig: Johan, Paul
Inloggen