Sinds 1974
Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie

De laatste weerflitsen

  • 22:53
    Eesveen
    0,3°C
    (0/8) Onbewolkt
  • 20:55
    Sluis
    9,0°C
    (7/8) Zwaar bewolkt
    Windrichting: W
    Windkracht: 2 = Zwakke wind
  • 20:17
    Clinge
    8,4°C
    (6/8) Zwaar bewolkt
    Windkracht: 0 = Windstil
Advertenties
Weerspecialist Bakker & Co Het magazine voor weerliefhebbers Weerhuisje Zenit

Poollicht

Lichtverschijnselen in de hoogste lagen van de dampkring, de ionosfeer. De poollichtverschijnselen zijn geconcentreerd in de zogeheten poollichtgordels. Dat zijn ringvormige gebieden op hoge geografische breedten rond de magnetische noord- en zuidpool van de aarde. Daarom treedt poollicht voornamelijk boven 60 graden noorder- en zuiderbreedte op. Het wordt op de respectievelijke halfronden ook noorder- danwel zuiderlicht genoemd, of aurora borealis en aurora australis. Op de geografische polen (rond 90 graden NB en ZB) wordt het verschijnsel weer veel minder gezien.

Energie
Het poollicht wordt veroorzaakt door geladen deeltjes die bij uitbarstingen op de zon de ruimte in zijn geschoten. Als een wolk van deze deeltjes in de buurt van de aarde komt, worden de deeltjes door de krachtlijnen van het aardmagnetisch veld naar de noord- en zuidpool geleid waar zij in botsing komen met atmosferische stikstof- en zuurstofatomen. Die raken daardoor in aangeslagen toestand. Bij terugkeer in hun stabiele toestand komt de opgedane energie vrij in de vorm van licht. De lichtverschijnselen vinden plaats op minimaal ongeveer 100 kilometer hoogte en kunnen reiken tot 1000 kilometer hoogte. Poollicht treedt het meest frequent op in perioden van vergrote zonne-activiteit.
Kleuren van poollicht
Afbeelding 1
Poollicht en het ontstaan van kleuren op diverse hoogten in de atmosfeer


Op andere planeten van het zonnestelsel blijkt ook poollicht op te treden. Het verschijnsel is waargenomen bij Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Deze planeten hebben een atmosfeer waarin botsingen van geladen zonnedeeltjes met atmosferische gasatomen kunnen plaatsvinden.
Poollicht op Saturnus
Afbeelding 2
Poollicht op Saturnus


Poollicht in Nederland
Op het noordelijk halfrond ligt de gordel met de grootste poollichtfrequentie over de zuidpunt van Groenland, IJsland, Lapland en Nova Zembla. Nederland ligt in een marginale zone waar in gemiddeld één van de honderd gevallen het poollicht zichtbaar wordt. Het op zichzelf algemene verschijnsel is daarmee voor onze streken een zeldzaamheid. In jaren met verhoogde zonneactiviteit wordt het op 5 a 10 dagen in ons land gemeld. De meeste waarnemingen komen nog uit het noorden van het land. Slechts heel zelden is het poollicht zo sterk dat het ook vanuit de stad is te zien.
Poollicht in Nederland
Afbeelding 3
Poollichtopnamen in Nederland gemaakt.
Links: 17 maart 2015, rechtsboven: 17 november 1989, rechtsonder: 13 maart 1989


Waarnemen van poollicht
Poollicht is alleen 's nachts te zien. Het blauwe strooilicht van de zonbeschenen atmosfeer overstraalt poollicht aan de daghemel.
In de meeste gevallen is poollicht in Nederland maar heel zwak. Om het te zien moet je dan ook een locatie kiezen waar zo min mogelijk storende lichtbronnen zijn. De hemel moet vrij zijn van wolken, en het zicht moet goed zijn. Een atmosfeer met veel waterdamp of stof kan zwak poollicht al aan het gezicht onttrekken, ook als er geen wolken zijn. De beste waarnemingsplek heeft een vrij uitzicht op (in ieder geval) de noordelijke hemelhelft, en ligt ten noorden van storende lichtbronnen zoals steden, snelwegen en kassencomplexen. De in Nederland beste locaties zijn het strand, de Friese en Groningse Waddenkust, de Afsluitdijk, de Waddeneilanden en de zuidoevers van het IJsselmeer.
Lichtvervuiling in Nederland
Afbeelding 4
Lichtvervuiling bemoeilijkt het waarnemen van poollicht in Nederland. Alleen in de zwarte en donkerblauwe gebieden op het kaartje is zwak poollicht waarneembaar. Alleen de helderste poollichten, zoals dat van 13 maart 1989 (zie afbeelding 3d) zijn ook vanuit het centrum van de grote steden te zien.


Een waarnemingsverslag moet voorzien zijn van gegevens omtrent plaats, datum en tijdstippen, en waarnemingsomstandigheden. De waarnemer kan bij zijn beschrijving van het verschijnsel de opgetreden vormen benoemen aan de hand van de internationale codering van basisvormen (zie kader hieronder). De helderheid van poollicht wordt uitgedrukt in de volgende vierdelige schaal:
1 -- Als de melkweg. Kleurgewaarwording nauwelijks mogelijk, meestal is iets rood te onderscheiden;
2 -- Als ijle Cirruswolken, beschenen door de maan;
3 -- Als stapelwolken, beschenen door de maan;
4 -- Landschap verlicht zoals bij volle maan.

Basisvormen
Er worden internationaal negen basisvormen van het poollicht onderscheiden. Het meest karakteristiek van poollicht is evenwel de voortdurende verandering van vorm, zodat dikwijls meerdere basisvormen tegelijkertijd verschijnen of overgangsvormen te zien zijn.
Behalve de typologische veelvormigheid kan poollicht ook verschillende vormen van dynamiek vertonen. Stralen kunnen snel van helderheid wisselen, en gordijnen bewegen aan de hemel alsof zij door een zachte wind worden aangeroerd. Banden en stralen lijken de meest dynamische vormen te zijn. Voorts kan poollicht pulseren, waarbij de lichtsterkte snelle wisselingen ondergaat. Poollicht met sterke dynamiek wordt alleen gezien in gebieden rond de poollichtgordel.
De 9 poollichtvormen
Afbeelding 5
De negen basisvormen van poollicht.

Basisvormen poollicht (beschreven voor het noordelijk halfrond; voor het zuidelijk halfrond moet de toevoeging 'noordelijk' worden gelezen als 'zuidelijk')

  • G  glow
    Gloed. Lichtgloed aan de noordelijke horizon. Deze zal in de meeste gevallen het bovenste gedeelte zijn van een grotendeels onder de horizon liggende homogene boog, HA.
  • HA  homogeneous arc
    Homogene boog. Boog aan de noordelijke hemel met kenmerkend donker segment eronder.
  • RA  ray arc
    Boog met stralenstructuur. Boog aan de noordelijke hemel met kenmerkend donker segment eronder.
  • HB  homogeneous band(s)
    Homogene band(en). Gladde, min of meer scherp begrensde lichtbanden zonder lijn- of stralenstructuur en met zichtbare uiteinden.
  • RB  ray band(s)
    Banden met stralenstructuur. Lichtbanden die zijn opgebouwd uit min of meer scherp afgetekende stralen, en met zichtbare uiteinden.
  • D  draperies
    Gordijnen. Karakteristieke variant van banden met stralenstructuur waarbij deze in bochten of kronkels verschijnen waardoor ze een gordijnachtige vorm krijgen.
  • R  ray(s)
    Stralen. Losse stralen zonder samenhangende boog- of bandstructuur. Het kan voorkomen dat maar één straal te zien is.
  • S  surfaces
    Vlakken. Lichtende vlakken zonder structuur. Vaak als een 'achtergrondgloed' waarin ook  andere poollichtvormen verschijnen.
  • C  corona
    Kroon of corona. Als poollicht met stralenstructuren nabij het zenit verschijnt lijken de stralen door perspectiefwerking in één punt samen te komen.


Voorspellen van poollicht
Poollicht kan altijd voorkomen, als het maar donker is. Maar de waarschijnlijkheid dat het te zien zal zijn is niet altijd hetzelfde. Wij bekijken hier de kans op poollicht in Nederland in drie tijdsschalen: op jaarschaal, op seizoensschaal en op dagschaal.

  • Poollichtkans op jaarschaal
    De poollichtactiviteit is nauw verbonden met de zonneactiviteit. Die is niet constant, maar vertoont een regelmatige cyclus die elke elf jaar een maximum kent. Perioden met maximale zonneactiviteit waren er rond 1989, 2000 en 2012. In de jaren rond de maximale zonneactiviteit wordt vaker poollicht waargenomen dan tijdens de jaren rond een minimum.
  • Poollichtkans op seizoensschaal
    Hoewel poollicht in alle tijden van het jaar voorkomt is de kans om het te zien uiteraard groter in de seizoenen waarin het langer donker is. Er blijkt evenwel een verhoogde poollichtactiviteit te bestaan in de perioden waarin de aardse equator ongeveer op de zon gericht is, rond de equinoxen. Ruwweg kan aldus gesteld worden dat in het voorjaar en najaar de poollichtkans wat hoger ligt dan in de winter en (latent) in de zomer.
  • Poollichtkans op dagschaal
    De zonneactiviteit kent buiten de elfjaarlijkse cyclus geen regelmaat. Er kan dan ook geen enkele voorspelling worden gegeven van tijdstip en datum waarop een zonneuitbarsting zal plaatsvinden en poollicht kan optreden. Voor inzicht in de actuele poollichtkans kun je de volgende stappen ondernemen:
    Let op zonnevlekken.
    De poollichtkans is groter als duidelijke zonnevlekken te zien zijn, vooral op het midden van de zon en iets rechts daarvan;
    Volg het verloop van de zonneactiviteit via websites. Er zijn diverse websites die actuele meetgegevens van de zonneactiviteit en het aardmagnetisme tonen. Let daarbij met name op de zogeheten Kp-index. Dat is een graadmeter voor de verstoring van het aardmagnetisch veld, uitgedrukt in een 9-delige schaal. Als de Kp-index 7 of hoger is is er op dat moment een reëele kans op poollicht in Nederland.

Zonneactiviteit en aardmagnetisme
Afbeelding 6
In het midden de zon met enkele grote zonnevlekken. Links een registratie van diverse componenten van het aardmagnetisch veld gedurende een geomagnetische storm, rechts een diagram van drie-uurlijkse gemiddelden van de Kp-index.


Auteur: Peter Paul Hattinga Verschure

Zie ook:
Current Solar Data from NOAA
Poollicht monitor
Space Weather


12-05-2015 | Achtergrond_A_Z | 1509
  • 4/4 06:24 Frank:
    Tropische Orkaan Harold bedreigt de eilanden-staat Vanuatu in de westelijke Stille Oceaan, ten oosten van Queensland, Australie. GDACS kent Code Rood toe. De JTWC te Honolulu verwacht Harold maandag iets ten westen van Vanuatu met gem. max. windsnelheden van ong. 120 knopen; dinsdag 7 april zou de Orkaan met gemiddeld 105 knopen van WNW naar OZO over Vanuatu trekken.
  • 3/4 19:10 Hans:
    Vandaag in Enschede-W een dag met bewolking, ook nog wat zon en een maxtemp van 10.8 graden. Afgelopen nacht een buitje (0.1 mm) Later in de middag vond ik de wind wat koud aanvoelen bij meest bewolkt weer..
  • 3/4 17:29 Pieter:
    Een grotendeels bewolkte dag, later ook zon, en een frisse wind max 9 C
  • 3/4 11:39 Frank:
    Een slordige twee weken geleden in en rond Delft nog een doorweekte modderige grond-toestand, inmiddels, als door een toverstokje, veranderd in uitgesproken droog met de eerste barsten zichtbaar.
  • 3/4 10:39 Gert:
    Net een regenbuitje 1 mm met korrelhagel.
  • 2/4 11:34 Frank:
    De Amerikaanse NWS zeeniveau analyse-kaart van 06.00 uur U.T. vandaag toont een bijzonder krachtig hogedrukgebied met een kerndruk van 1070 hPa (!) boven het eilandengebied van Noordoost-Canada, met een uitloper van 1056 hPa naar West-Groenland.
  • 1/4 22:04 Jaap:
    Gisternacht slechts -1, de nacht daarvˇˇr -3 en de afgelopen nacht weer rond -3. Overdag volgens de officiŰle opgave 10 gr. rond, maar zoals vaker hier, is dat wat aan de hoge kant. Volgens mij (intu´tie en ervaring) was het met 9 gr. wel bekeken.
  • 1/4 18:56 Pieter:
    Weer vorst in de vroege morgen --,2 C Overdag wolken en beetje zonneschijn max 9 C niet veel wind.
  • 1/4 15:05 Frank:
    Door de koudste nachten van de winterperiode 2019/2020 en de iets hogere vochtigheid was er vanochtend rond 08.00 uur aan de rand van Delft op een vrij witte berijpte grasweide een duidelijk onderste gedeelte van de 22 graden halo-kring zichtbaar, in de vorm van een vrij sterke concentratie van fonkelende rijpkristallen in diverse mooie kleuren.
  • 1/4 11:45 Edward:
    In Rotterdam ook de koudste nacht van de winter met Tn -2,8, vandaag op 1 april. In Mainz was de Tn -4,3 (niet de koudste nacht van de winter, overigens op 5 cm geloof ik wel met daar -10!).
  • 1/4 09:16 Erik:
    Alweer de koudste nacht van de afgelopen 12 maanden: -4,4 ░C maar liefst. Ik zie vanuit huis in de tuin al diverse tekenen van ernstige vorstschade (bijv. aan het blad van de Japanse kwee-appel).
  • 1/4 07:12 Gert:
    Gisteren een waardige afsluiting van maart. Prachtig zonnig weer. Actueel wat sc velden op het warmtefront
  • 31/3 22:37 Erik:
    Nu maar hopen dat het minder koud wordt dan eergisterennacht. De voortekenen zijn niet goed.
  • 31/3 21:40 Pieter:
    Er staat ons opnieuw een koude nacht te wachten, in Twenthe nu al -2,5 C aan de grond.
  • 31/3 10:51 Hans:
    Fraai zonnig weer in Enschede-W na een lichte vorstnacht van -1.3 Actueel 3.6 graden
  • 30/3 21:34 Jaap:
    De eerste uren van de dag waren zonnig. Minimum ca.-3. Maximaal rond +9. Dat kon door veel minder wind.. Aan het eind van de middag en het begin van de avond een paar kleine buien. Geen winterse neerslag waargenomen.
  • 30/3 20:39 Pieter:
    De dag begon helder en koud met -1 C overdag zon en wolken, max 9 C een paar buitjes, rond 18.30 een flinke hagelbui, nu helder en dalende temperaturen 4 C Vannacht kans op gladheid !!
  • 30/3 19:01 John:
    Een paar piep kleine buitjes te Rijen. Stoepen net nat. Er zat soms wat korrelhagel bij.
  • 30/3 17:12 Ted:
    Half tot zwaar bewolkt en af en toe een bui. Afgelopen nacht de laagste temperatuur van gehele winter. -2,0 graden! Was tot nu toe -1,9. Record sinds 1930.
  • 30/3 15:47 Gert:
    hier wat korrelhagel momenteel
  • 30/3 10:33 Theo:
    In Groesbeek ook afgelopen nacht de koudste met minimum -4,8 en grondvorst -8,2.
  • 30/3 10:08 Erik:
    In Bennekom ook de koudste nacht van de afgelopen winter met -3,8░C. Komende nacht weer koud: ik vrees voor flinke vorstschade.
  • 30/3 08:54 Frans:
    op 30 maart je eerste vorst meten...
  • 30/3 07:41 Jurgen:
    Hier in Dordrecht ook vorstig met -1.4 graden. Wat jammer dat het geen 2 maanden eerder was....
  • 30/3 07:14 Hans:
    Hier in het enschedese ook -4 graden momenteel, de laagste temperatuur van dit hele winterseizoen! Helder weer met weinig wind.
  • 30/3 06:49 Ko:
    Met -4 gr koudste nacht van hele winterseizoen. Toch nog gelukt op de valreep.
  • 29/3 19:58 Pieter:
    Een vrij zonnige dag met een harde koude NNO wind en max 8 C gevoelsmatig koud
  • 29/3 19:04 Gerard:
    Met de krachtige tot harde wind en iets meer dan 4 graden onaangenaam buiten in Schoorl en zo ook in de rest van NL. Perfect weer dus.
  • 29/3 18:28 Hans:
    Na wat gevlok in de ochtend en nog langdurig veel bewolking is het nu zonnig geworden met wat platte stapelwolken bij 6 graden. (Enschede W)
  • 29/3 18:17 Piet:
    Vanmorgen een beetje sneeuw en hagel, wel met een snerpende wind...
  • 29/3 14:18 Ted:
    Meest licht bewolkt. Wind NNO-7 met vlagen tot 9. Temperatuur is 7 graden.
  • 29/3 11:38 Hans:
    Zomertijd is ingegaan, meteen voor het eerst in het winter halfjaar sneeuw in Ede-Zuid
  • 29/3 11:31 Kees:
    Ook in Eindhoven een bui met korrelsneeuw.
  • 29/3 11:17 Erik:
    De eerste sneeuw van deze winter in Bennekom. Met een bizar bulderende noordoostenwind.
  • 29/3 10:59 Hans:
    Voortdurend lichte sneeuw. Temp gedaald tot 3.6 nu..
  • 29/3 09:59 Hans:
    Korrelsneeuw bij 4.2 graden in Enschede-W. Koud!
  • 29/3 08:29 Gert:
    Wat buien boven de Noordzee. De bovenlucht is zo koud dat een van de buien vanmorgen een ontlading liet zien ondanks de hoge luchtdruk
  • 28/3 18:53 Edward:
    Vandaag duidelijk warmer in Mainz dan in Nederland. Een graad of 17-19 vanmiddag om 16 uur en op open plateaus daarbij ook redelijk wat N/NO wind, al was er vorige week wel duidelijk nog wat meer wind.
  • 28/3 18:03 Jaap:
    Een ander hogedrukgebied neemt het over. Een soort glazen front. In de middag werd het licht tot half bewolkt. Een straffe no. tot n.wind deed het koud aanvoelen, maar het werd nog 11 graden. Het droogt snel uit. April wellicht weer erg droog?
  • 28/3 17:41 Gerard:
    In Schoorl overwegend half bewolkt en een gure noordenwind, door de windkoelte minder aangenaam dan gisteren, de 10 graden sowieso niet bereikt. De gieter als wapen tegen uitdroging van het gewas al gehanteerd.
  • 28/3 16:55 Ko:
    Zonnige weertype is hardnekkig, ook vandaag nog (tegen verwachting in) een volle dag zon. Bijna ongeloofwaardig dat het morgen winters is met max beneden de 10 gr. en een bui?
  • 28/3 12:40 Pieter:
    Waarschijnlijk heeft deze week een record aantal zonuren opgeleverd, voor het eerst vandaag een paar schapenwolkjes tegen de blauwe lucht,in de zon en uit de wind is het echt aangenaam lenteweer.
  • 28/3 12:26 Frank:
    Verstilde steden onder een paradoxaal strak blauwe lucht en helder beschenen door de welkome lentezon houden de adem in gespannen wachtend voor code groen. Terwijl de schrale noordooster door de vrolijk ogende voorjaarsbloesems in de kleuren als die van een krans blaast. Het onzichtbare in de dampkring - microscopisch klein laat weer eens zien wie de baas is.
Bekijk het archief
Za 04 april 2020
Bezoekers online
Er zijn 5 gasten en 3 leden aanwezig: Bart, Bj÷rn, Gert
Inloggen