Sinds 1974
Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie

De laatste weerflitsen

  • 09:03
    Clinge het Zeegat
    +0,9°C
    (0/8) Onbewolkt
    Windrichting: ONO
    Windkracht: 3 = Matige wind
  • 07:19
    Sluis
    1,9°C
    (0/8) Onbewolkt
    Windrichting: O
    Windkracht: 3 = Matige wind
  • 23:24
    Eesveen
    0°C
    (0/8) Onbewolkt
Advertenties
Weerspecialist Bakker & Co Het magazine voor weerliefhebbers Weerhuisje

Poollicht

Lichtverschijnselen in de hoogste lagen van de dampkring, de ionosfeer. De poollichtverschijnselen zijn geconcentreerd in de zogeheten poollichtgordels. Dat zijn ringvormige gebieden op hoge geografische breedten rond de magnetische noord- en zuidpool van de aarde. Daarom treedt poollicht voornamelijk boven 60 graden noorder- en zuiderbreedte op. Het wordt op de respectievelijke halfronden ook noorder- danwel zuiderlicht genoemd, of aurora borealis en aurora australis. Op de geografische polen (rond 90 graden NB en ZB) wordt het verschijnsel weer veel minder gezien.

Energie
Het poollicht wordt veroorzaakt door geladen deeltjes die bij uitbarstingen op de zon de ruimte in zijn geschoten. Als een wolk van deze deeltjes in de buurt van de aarde komt, worden de deeltjes door de krachtlijnen van het aardmagnetisch veld naar de noord- en zuidpool geleid waar zij in botsing komen met atmosferische stikstof- en zuurstofatomen. Die raken daardoor in aangeslagen toestand. Bij terugkeer in hun stabiele toestand komt de opgedane energie vrij in de vorm van licht. De lichtverschijnselen vinden plaats op minimaal ongeveer 100 kilometer hoogte en kunnen reiken tot 1000 kilometer hoogte. Poollicht treedt het meest frequent op in perioden van vergrote zonne-activiteit.
Kleuren van poollicht
Afbeelding 1
Poollicht en het ontstaan van kleuren op diverse hoogten in de atmosfeer


Op andere planeten van het zonnestelsel blijkt ook poollicht op te treden. Het verschijnsel is waargenomen bij Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Deze planeten hebben een atmosfeer waarin botsingen van geladen zonnedeeltjes met atmosferische gasatomen kunnen plaatsvinden.
Poollicht op Saturnus
Afbeelding 2
Poollicht op Saturnus


Poollicht in Nederland
Op het noordelijk halfrond ligt de gordel met de grootste poollichtfrequentie over de zuidpunt van Groenland, IJsland, Lapland en Nova Zembla. Nederland ligt in een marginale zone waar in gemiddeld één van de honderd gevallen het poollicht zichtbaar wordt. Het op zichzelf algemene verschijnsel is daarmee voor onze streken een zeldzaamheid. In jaren met verhoogde zonneactiviteit wordt het op 5 a 10 dagen in ons land gemeld. De meeste waarnemingen komen nog uit het noorden van het land. Slechts heel zelden is het poollicht zo sterk dat het ook vanuit de stad is te zien.
Poollicht in Nederland
Afbeelding 3
Poollichtopnamen in Nederland gemaakt.
Links: 17 maart 2015, rechtsboven: 17 november 1989, rechtsonder: 13 maart 1989


Waarnemen van poollicht
Poollicht is alleen 's nachts te zien. Het blauwe strooilicht van de zonbeschenen atmosfeer overstraalt poollicht aan de daghemel.
In de meeste gevallen is poollicht in Nederland maar heel zwak. Om het te zien moet je dan ook een locatie kiezen waar zo min mogelijk storende lichtbronnen zijn. De hemel moet vrij zijn van wolken, en het zicht moet goed zijn. Een atmosfeer met veel waterdamp of stof kan zwak poollicht al aan het gezicht onttrekken, ook als er geen wolken zijn. De beste waarnemingsplek heeft een vrij uitzicht op (in ieder geval) de noordelijke hemelhelft, en ligt ten noorden van storende lichtbronnen zoals steden, snelwegen en kassencomplexen. De in Nederland beste locaties zijn het strand, de Friese en Groningse Waddenkust, de Afsluitdijk, de Waddeneilanden en de zuidoevers van het IJsselmeer.
Lichtvervuiling in Nederland
Afbeelding 4
Lichtvervuiling bemoeilijkt het waarnemen van poollicht in Nederland. Alleen in de zwarte en donkerblauwe gebieden op het kaartje is zwak poollicht waarneembaar. Alleen de helderste poollichten, zoals dat van 13 maart 1989 (zie afbeelding 3d) zijn ook vanuit het centrum van de grote steden te zien.


Een waarnemingsverslag moet voorzien zijn van gegevens omtrent plaats, datum en tijdstippen, en waarnemingsomstandigheden. De waarnemer kan bij zijn beschrijving van het verschijnsel de opgetreden vormen benoemen aan de hand van de internationale codering van basisvormen (zie kader hieronder). De helderheid van poollicht wordt uitgedrukt in de volgende vierdelige schaal:
1 -- Als de melkweg. Kleurgewaarwording nauwelijks mogelijk, meestal is iets rood te onderscheiden;
2 -- Als ijle Cirruswolken, beschenen door de maan;
3 -- Als stapelwolken, beschenen door de maan;
4 -- Landschap verlicht zoals bij volle maan.

Basisvormen
Er worden internationaal negen basisvormen van het poollicht onderscheiden. Het meest karakteristiek van poollicht is evenwel de voortdurende verandering van vorm, zodat dikwijls meerdere basisvormen tegelijkertijd verschijnen of overgangsvormen te zien zijn.
Behalve de typologische veelvormigheid kan poollicht ook verschillende vormen van dynamiek vertonen. Stralen kunnen snel van helderheid wisselen, en gordijnen bewegen aan de hemel alsof zij door een zachte wind worden aangeroerd. Banden en stralen lijken de meest dynamische vormen te zijn. Voorts kan poollicht pulseren, waarbij de lichtsterkte snelle wisselingen ondergaat. Poollicht met sterke dynamiek wordt alleen gezien in gebieden rond de poollichtgordel.
De 9 poollichtvormen
Afbeelding 5
De negen basisvormen van poollicht.

Basisvormen poollicht (beschreven voor het noordelijk halfrond; voor het zuidelijk halfrond moet de toevoeging 'noordelijk' worden gelezen als 'zuidelijk')

  • G  glow
    Gloed. Lichtgloed aan de noordelijke horizon. Deze zal in de meeste gevallen het bovenste gedeelte zijn van een grotendeels onder de horizon liggende homogene boog, HA.
  • HA  homogeneous arc
    Homogene boog. Boog aan de noordelijke hemel met kenmerkend donker segment eronder.
  • RA  ray arc
    Boog met stralenstructuur. Boog aan de noordelijke hemel met kenmerkend donker segment eronder.
  • HB  homogeneous band(s)
    Homogene band(en). Gladde, min of meer scherp begrensde lichtbanden zonder lijn- of stralenstructuur en met zichtbare uiteinden.
  • RB  ray band(s)
    Banden met stralenstructuur. Lichtbanden die zijn opgebouwd uit min of meer scherp afgetekende stralen, en met zichtbare uiteinden.
  • D  draperies
    Gordijnen. Karakteristieke variant van banden met stralenstructuur waarbij deze in bochten of kronkels verschijnen waardoor ze een gordijnachtige vorm krijgen.
  • R  ray(s)
    Stralen. Losse stralen zonder samenhangende boog- of bandstructuur. Het kan voorkomen dat maar één straal te zien is.
  • S  surfaces
    Vlakken. Lichtende vlakken zonder structuur. Vaak als een 'achtergrondgloed' waarin ook  andere poollichtvormen verschijnen.
  • C  corona
    Kroon of corona. Als poollicht met stralenstructuren nabij het zenit verschijnt lijken de stralen door perspectiefwerking in één punt samen te komen.


Voorspellen van poollicht
Poollicht kan altijd voorkomen, als het maar donker is. Maar de waarschijnlijkheid dat het te zien zal zijn is niet altijd hetzelfde. Wij bekijken hier de kans op poollicht in Nederland in drie tijdsschalen: op jaarschaal, op seizoensschaal en op dagschaal.

  • Poollichtkans op jaarschaal
    De poollichtactiviteit is nauw verbonden met de zonneactiviteit. Die is niet constant, maar vertoont een regelmatige cyclus die elke elf jaar een maximum kent. Perioden met maximale zonneactiviteit waren er rond 1989, 2000 en 2012. In de jaren rond de maximale zonneactiviteit wordt vaker poollicht waargenomen dan tijdens de jaren rond een minimum.
  • Poollichtkans op seizoensschaal
    Hoewel poollicht in alle tijden van het jaar voorkomt is de kans om het te zien uiteraard groter in de seizoenen waarin het langer donker is. Er blijkt evenwel een verhoogde poollichtactiviteit te bestaan in de perioden waarin de aardse equator ongeveer op de zon gericht is, rond de equinoxen. Ruwweg kan aldus gesteld worden dat in het voorjaar en najaar de poollichtkans wat hoger ligt dan in de winter en (latent) in de zomer.
  • Poollichtkans op dagschaal
    De zonneactiviteit kent buiten de elfjaarlijkse cyclus geen regelmaat. Er kan dan ook geen enkele voorspelling worden gegeven van tijdstip en datum waarop een zonneuitbarsting zal plaatsvinden en poollicht kan optreden. Voor inzicht in de actuele poollichtkans kun je de volgende stappen ondernemen:
    Let op zonnevlekken.
    De poollichtkans is groter als duidelijke zonnevlekken te zien zijn, vooral op het midden van de zon en iets rechts daarvan;
    Volg het verloop van de zonneactiviteit via websites. Er zijn diverse websites die actuele meetgegevens van de zonneactiviteit en het aardmagnetisme tonen. Let daarbij met name op de zogeheten Kp-index. Dat is een graadmeter voor de verstoring van het aardmagnetisch veld, uitgedrukt in een 9-delige schaal. Als de Kp-index 7 of hoger is is er op dat moment een reëele kans op poollicht in Nederland.

Zonneactiviteit en aardmagnetisme
Afbeelding 6
In het midden de zon met enkele grote zonnevlekken. Links een registratie van diverse componenten van het aardmagnetisch veld gedurende een geomagnetische storm, rechts een diagram van drie-uurlijkse gemiddelden van de Kp-index.


Auteur: Peter Paul Hattinga Verschure

Zie ook:
Current Solar Data from NOAA
Poollicht monitor
Space Weather


12-05-2015 | Achtergrond_A_Z | 1509
Nu lid worden
  • 18/11 09:51 Hans:
    Vanmorgen weer lichte vorst (minimum-1.6) in Enschede W bij een nog heldere lucht. Vanuit het NO zal bewolking naderen. Actueel -0.7 bij lichte bewolking vanuit het NO
  • 17/11 22:54 Jaap:
    Een totaal onbewolkte dag, en dat in november. We gaan echt op weg naar het zonnigste jaar sinds 1901. Afgelopen nacht rond het vriespunt, maar aan de grond duidelijk eronder. Het maximum kwam nog ruim boven de 8 gr., maar in deze tijd is dat maar een paar uur in de middag. Gisteren ook 8 gr. , maar toen kwam de zon pas in de middag.
  • 17/11 22:45 Kees:
    Hier op Texel een mooie zons ondergang gezien. Nu gaat de temp snel achter uit. Denk aan nachtvorst.
  • 17/11 19:13 Pieter:
    Al weer 7 zonne uurtjes er bij vandaag De Bilt heeft nog 26 uur nodig om het zonigste jaar uiy de meetreeks vaf 1901 te worden
  • 17/11 17:12 Ted:
    Record zonnig. Nog nooit is een zonneschijnduur gemeten in november van meer dan 97,0%. Vandaag zelfs 97,5%. Max.temp. 8,9 graden bij een O-3 tot 4.
  • 17/11 07:48 Gerard:
    Auto's en grasvelden wit na een koude heldere nacht, maar luchttemperatuur nog nipt boven nul in Schoorl zo tegen de tijd dat we de zon mogen verwelkomen.
  • 17/11 07:37 Hans:
    Hier in Enschede W geen vorst afgelopen nacht (minimum was 0.8) doordat er meer oostenwind is gekomen. Het is wel helder nu met 1.1 graad.
  • 16/11 23:37 Ted:
    Heel vreemd met de temperatuur. Hieronder geeft Purmerend aan dat het weer naar 6 graden ging. In Krommenie was het met zonsondergang ook 3 graden en daarna daalde deze tot 1,5 om 18 uur en schommelt daarna steeds tussen de 1,5 en 1,8 graden. Het bleef steeds helder.
  • 16/11 23:20 Pieter:
    Een merkwaardige temperatuursverloop in Purmerend; Na een mistige dag met max. 5 C ging de temperatuur na zonsondergang omlaag naar 3 C om vervolgens te stijgen naar 6 C en nu weer licht te dalen.
  • 16/11 23:02 Edward:
    Ook hier bleef het fris met 5,6 graden maximaal, vanmorgen mist met 300 meter zicht (in Rotterdam). Typisch najaarshogedrukweer (sterke subsidentie-inversie): Elsenborn (560 m), dat tegen de Hoge Venen aan ligt, was met maximaal 11,7 graden de warmste plaats in de Benelux.
  • 16/11 18:47 Hans:
    Prachtige zonnige dag hier in Enschede-W. Maxtemp. 10 graden. Afgelopen nacht de eerste echte vorst met -1.5 Komende nacht zou net iets kouder kunnen worden...
  • 16/11 17:47 Ted:
    Koude mistige dag. Slechts 4,3 graden. Pas om 16.10 uur brak de zon door. De zon had geen invloed meer op de temperatuur. Met een verwachte temperatuur van 10 graden zaten ze er vies naast. Back to the sixties met de weersverwachting.
  • 16/11 16:59 Pieter:
    De koude periode is hier eigenlijk al begonnen, vandaag lange tijd mist en bewolking en geen hogere maxima dan 5,C Vlak voor zonsondergang werd het helder
  • 16/11 13:29 Gerard:
    In Schoorl ook mist aanvankelijk, later overgaand in nevel en laaghangende bewolking. Nog geen 5 graden en door het vocht en het ontbreken van de zon niet aangenaam.
  • 16/11 10:27 Pieter:
    Mistig en met slechts 4 C behoorlijk fris, Nog geen vorst hier in Purmerend
  • 16/11 07:46 Hans:
    Eerste vorst hier in Enschede W op normale waarnemingshoogte met -1.5 als minimum bij helder weer.
  • 16/11 06:24 Gert:
    Tweede keer dit jaar vorst in de hut
  • 15/11 22:42 Jaap:
    Weer veel zon, niet al te veel wind (ZO) en een max. van 12 gr. Inderdaad maakt 2018 een goede kans, het zonnigste jaar sinds 1901 te worden.
  • 15/11 16:36 Frank:
    Prachtig weer in de Zaanstreek, zon, weinig wind en bijna 13 oC, in Wijk aan Zee max 13,7 oC, terrasweer!. Dat voor half november. Volgende week wat frisser, kennelijk is ergens in de media het woord sneeuw gevallen, want dat is wat als leidend is blijven hangen bij veel mensen, valt mij nog mee dat er nog geen commerciele media- stemmen opgaan om de rayonhoofden alvast bijeen te roepen..
  • 15/11 09:20 Bert:
    Ook in Eerbeek begint de dag met mist.
  • 15/11 07:27 Gert:
    Een mistige start in IJsselmuiden
  • 14/11 21:50 Sjoerd:
    Eerste Sylphide stations met vorst op 10 cm hoogte.
  • 14/11 20:57 Pieter:
    Weer een droge en zonnige dag ( 7 uur zonneschijn) max 13 C 2018 is zijn hard op weg het zonnigste jaar aller tijden te worden.
  • 13/11 23:21 Hans:
    Een meest droge dag (<0.1 mm) afgezien van wat gedruppel vanmorgen vroeg. Ook de opklaringen kwamen maar de bewolking was wisselend en de maxtemp. kwam uit op 12.5 graden. Naar en in de avond wat verder opklarend. Flink gestegen barometer!! Dat belooft een hogedrukkanjer!
  • 13/11 22:28 Jaap:
    In de vroege morgen hier wel een een paar buitjes, maar het klaarde al snel op en het bleef verder droog Het werd 12 gr. en er was vrij veel wind. Volgende week vorst? Afwachten. Op 16 nov. 1965 stond ik op het ijs in Zegveld, op 22 nov. 1993 schaatste ik op de ijsbaan in Donkerbroek (Fr.)
  • 13/11 08:57 Hans:
    Vanmorgen meest grijs en een enkel sputterbuitje (<0.1 mm) bij nu 9.4 graden. Over een week heel ander (duidelijk kouder) weer zo het lijkt. Eerst maar afwachten, het is nog ver weg.....
  • 12/11 23:54 Hans:
    Vrij lang druilerig weer vandaag met uiteindelijk 3.5 mm regen in Enschede W. In de middag droger met veel stratus en maxtemp 11.3 graden.
  • 12/11 16:38 Pieter:
    Na een regenachtige ochtend ( 3 mm) werd het onverwachts aan het begin van de middag droog met zelfs een flauw zonnetje er bij
  • 12/11 08:02 Hans:
    Regenachtig begin van de werkweek in Enschede W bij 10.1 graden
  • 11/11 23:18 Hans:
    Een herfstachtige dag in Enschede-W met over het etmaal 7 mm regen en een maxtemp. vandaag van 13.8 graden. De natuur is volop in herfsttooi met schitterend gekleurde eiken o.m. Het blad zal er nu wel gauw af vallen...
  • 11/11 21:41 Sebastiaan:
    Opwindend nieuws uit Engeland. De nieuwe Glosea5 is uit en toont een negatieve NAO. Spannend.
  • 11/11 20:57 Pieter:
    Zowel vandaag als gisteren viel hier 5 mm regen.met vandaag ook nog wat zonneschijn.
  • 11/11 17:41 John:
    Kalm weer in Rijen. Wolkenvelden, een half millimetertje regen vanmiddag. Afgelopen nacht ook half millimetertje.
  • 11/11 17:26 Pieter:
    Na een tot nu toe droge dag begint het ook hier in Purmerend te regenen
  • 11/11 16:57 Gerard:
    Bijna 14 mm binnen een half uur, daarbij hagel en flink wat ontladingen, gelukkig voorbij nu de kinderschare door de wijk gaat waren.
  • 11/11 16:31 Gerard:
    Onweer met zware regenval en wat hagel, temperatuur snel dalend, weinig daglicht nog.
Bekijk het archief
Zo 18 november 2018
Bezoekers online
Er zijn 7 gasten en 7 leden aanwezig: Bert, Gerben, Joost, Marcel, Stefan
Inloggen