Sinds 1974
Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie

De laatste weerflitsen

  • 06:43
    Sluis
    12,2°C
    (0/8) Onbewolkt
    Windrichting: ZO
    Windkracht: 2 = Zwakke wind
Advertenties
Weerspecialist Bakker & Co Het magazine voor weerliefhebbers Weerhuisje

Wat zijn Pilotengaten

Wie vaker naar de wolken kijkt kan soms een heel mooi afgerond gat in een wolk aantreffen, met een speels toefje wolk in het midden van het gat. Zo'n bijzonder fraai gat in de wolk wordt ook wel een pilotengat genoemd en komt vaker voor dan dat men zou denken. Dit boeiende fenomeen is dan ook de reden om een ieder te stimuleren meer aandachtig naar onze mooie wolkenluchten te kijken en zo deze "gaten" te ontdekken, en vooral te stimuleren verslag te doen van deze waarneming.

Pilotengat nabij Bennekom
Al heel wat jaren worden pilotengaten gezien. De bovenstaande foto van een pilotengat boven Bennekom, te midden van een veld altocumulus-bewolking, dateert al weer van 27 oktober 2003. Het was een bijzonder toeval dat Jacob Kuiper een foto maakte van hetzelfde pilotengat, maar dan gezien vanuit De Bilt. Beide plaatsen liggen hemelsbreed niet zo ver van elkaar, maar het is toch toevallig dat twee waarnemers hetzelfde gat zien en vastleggen. Zeker in 2003, want toen was het nog niet zo’n algemeen bekend verschijnsel. De mechanismen achter dit fraaie verschijnsel aan de hemel zijn ondertussen meer duidelijk geworden.

Pilotengat nabij Bennekom vanuit de positie De Bilt

Ontstaan van pilotengaten

Op Wikipedia staat een meer gedetailleerde uitleg over het ontstaan van pilotengaten en vind je ook andere links naar pilotengaten.

Hier volstaan we met een beknopte uitleg. Een pilotengat kan ontstaan in waterwolken waarin  lokaal en vrij plotseling forse afkoeling plaatsvindt. Het gaat dan in de regel om wolken met onderkoelde waterdruppels, dus met een temperatuur onder nul graden Celsius. Er treedt een afkoeling op zodanig fors dat er kleine ijsdeeltjes ontstaan. In zo'n geval trekken de ijsdeeltjes snel de waterdamp binnen de wolk aan, zodat ook dat aanvriest (t.g.v. het Wegener-Bergeron-Findeisen-proces, zie ook weerspiegel nr. 1 2014). De omringende onderkoelde druppels in de wolk verdampen door de aanzuigende werking van de ijsdeeltjes: die groeien steeds verder en sneller aan, vallen naar beneden en er ontstaat vanwege die neerslag letterlijk een gat in de wolk. Vaak is dat mooi rond en met dikwijls ook zichtbare valstrepen in het midden van het gat, als gevolg van die zachtjes vallende ijsdeeltjes in het midden.


Die lokale afkoeling kan veroorzaakt worden door snelle drukdalingen aan de randen van vleugels of tips van propellers, door vliegtuigen dus. Dit blijkt uit uitvoerig onderzoek (Heymsfield et al, 2010).

De gaten zijn niet altijd fraaie cirkels, maar zien er soms uit als lange, vrijwel wolkenloze, strepen die dwars door de bestaande bewolking getrokken worden,  als de inverse van een normale contrail van een vliegtuig. Dat heet dan een 'canal cloud’.

Canalcloud Overzicht 28 september 2013 te Bennekom.
Op de foto is zowel een canal cloud als een contrail te zien. In dit beeld lopen beide vormen vrijwel naadloos in elkaar over.
Canalcloud detail Detail van bovenstaande canal cloud,
Pilotengat bij Baarn Soms zijn er meerdere gaten op hetzelfde moment zichtbaar, zoals op deze foto van 14 oktober 2009 te Baarn.
Pilotengat nabij Bennekom Het gat met de uitsneeuwende wolk kan ook heel groot zijn, zoals op deze foto van een pilotengat op 30 december 2012 te Bennekom.
Pilotengat nabij Bennekom met Halo De ijsdeeltjes midden in het gat kunnen ook optische verschijnselen veroorzaken. Bijzonnen zijn vaak waargenomen in de pilotengaten, maar ook een stuk van de circumzenithale boog kan zomaar zichtbaar worden, zoals op de vierde foto van een pilotengat te Bennekom, 14 juni 2013.

Naamgeving
Aardig is dat de naam pilotengat gelijk een relatie legt met vliegverkeer. In het buitenland circuleren diverse namen voor deze gaten, die slaan meer op het uiterlijk dan op de mogelijke oorzaak. Bekend zijn o.a. de volgende namen:

  • Pilotengat
  • Wolkenwak
  • Vliegtuiggaten
  • Hole Punch Cloud / Punch Hole Cloud
  • Fallstreak Hole
  • Giant Cloud Hole
  • Vliegtuigstraten versus Canal Cloud

Gekke en afwijkende verklaringen
Over de oorzaak van pilotengaten bestaan heel wat ideeën. Van thermiekbellen tot aan warmte vanaf de grond van energiecentrales, een fabriek of warme wateroppervlakken. Inmiddels weten we dat vliegtuigen deze gaten kunnen veroorzaken. Toch verschijnen er op het internet ook nog steeds mooie plaatjes van pilotengaten, die opgeluisterd worden door de fraaiste  -maar rare en onzinnige- verhalen over bijvoorbeeld UFO's.

Het is echter mogelijk net iets te kort door de bocht om deze pilotengaten alleen aan vliegtuigen toe te schrijven. Het Wegener Bergeron Findeisen-proces dat voor de gaten verantwoordelijk is, kan ook door andere processen op gang komen, soms ook spontaan. Als andere mogelijke oorzaak en aanjager voor dat proces worden genoemd meteoren of vallende ijsdeeltjes uit (gewone) cirrus boven de altocumulus-bewolking.

Het zou mooi zijn als we hier meer duidelijkheid over krijgen en alle mogelijke oorzaken op rij kunnen zetten. Hier ligt een uitdaging voor weeramateurs, die immers zo goed de lucht observeren en dat nauwkeurig willen vastleggen.

Meer goed gedocumenteerde waarnemingen nodig
De gaten zijn vaak zichtbaar aan de randen van al deels oplossende dunne altocumulusbewolking. Maar het echte ontstaan kan je zelden waarnemen. Interessant is het om proberen te achterhalen hoe lang daarvoor een vliegtuig door de wolk vloog en het proces op gang werd gebracht.
Moet het vliegtuig hiervoor wel altijd door de wolk heen, of kan het ook optreden als het er boven vliegt?  Onder welke omstandigheden trad het op, bij wat voor vliegtuigen en wat voor bewolking, wat was de temperatuur van de wolkenlaag? En zou het proces ook in andere (dikkere) wolken voorkomen en neerslag op gang brengen, maar dan zonder dat we een gat zien?
De kleine foto 3 toont het zelfde proces van uitsneeuwen langs een altocumulusveld, maar dan wel op heel grote schaal. Is dit niet door iets anders dan een vliegtuig in gang gezet?

We hebben meer foto's en goed gedocumenteerde verslagen nodig zodat we het verder kunnen uitzoeken en beschrijven. Punten waar je hierbij op kan letten -en wat je kan vastleggen zijn o.a. :

  • Waarnemer
  • Plaats
  • Tijd/datum
  • Type bewolking waarin gat zit
  • Plek van het pilotengat (aan de hemel, windrichting en hoogte in graden)
  • Omvang (in graden)
  • Ontwikkeling pilotengat / tijdverloop. Maak een reeks foto's of tekeningen
  • Omschrijving gebruikt fotomateriaal en lens (mm, groothoek/ tele)
  • Idee over de oorzaak ( -type- vliegtuig, of anders)

Dergelijke pilotengaten komen vaak voor bij dunne Altocumulus-velden, zeker aan de randen.
Let dus extra goed op bij dergelijke wolkenluchten, maar wellicht zie je het ook bij andere bewolking.

  • Leg het vast, fotografeer het en deel het met ons. Help ons mee door meer informatie te verzamelen en vul daarom het waarneemformulier pilotengaten op de website in.
    Dan kunnen we het analyseren en beschrijven in de Weerspiegel of de website van de VWK.


Bronvermelding en enkele nuttige links:


Foto's en tekst zijn van Stefan Jak (m.u.v. de tweede foto, daarvan berust het copyright bij Jacob Kuiper).


VWKweb-1797


08-04-2016 | Waarneming_Pilootgat | 1797
  • 17/6 06:37 Gert:
    inderdaad een duidelijke oost - west verdeling wat betreft de neerslag. Bij mij ligt het rond de 50
  • 16/6 23:22 Hans:
    Juni gaf hier tot nu toe maar 36.7 mm neerslag en verloopt hier normaal (Enschede W)
  • 16/6 23:15 Hans:
    Met 24 graden een mooie vaderdag in het enschedese. Zon en vrij veel stapelbewolking. 's Avonds vrij helder.
  • 16/6 20:25 Pieter:
    In de ochtend veel wolken, in de middag en avond vrij zonnig met mooie wolkenstraten, aangenaam weer met 21C en niet veel wind
  • 16/6 11:51 John:
    Verse stapelwolken te Rijen produceerden een handvol druppels.
  • 15/6 23:59 Edward:
    In Rotterdam is ook weer 30 mm gevallen, waarmee de maand nu op 122 mm uitkomt.
  • 15/6 23:31 Herman:
    wouw Door een bui in de avond werd het neerslagtotaal 35,3+1,3 = 36,6 mm .Dit is het nieuwe dagrecord ,het oude was van 1991.
  • 15/6 16:02 Pieter:
    Junineerslag in Purmerend gestegen naar 135 mm
  • 15/6 14:43 John:
    En weer tropisch heet in het oosten van Duitsland en Polen. Nu raken zij de hitte deze maand niet echt kwijt.
  • 15/6 14:30 Ko:
    Er valt ook vanmiddag zelfs nog wat regen bij een graadje of 16. Het weer blijft je verrassen ...
  • 15/6 11:30 Herman:
    wouw ,Neerslag van 04 tot 09 uur 35,3 mm maar geen dagrecord dat is voor 15 juni 35.5 mm in 1991.
  • 15/6 10:47 John:
    In Rijen vanochtend 8 mm kunnen aftappen. Wat een fijne junimaand.
  • 15/6 10:26 Ko:
    Niet overal hoor, ik zit nu precies op 100 mm en dat is heel wat minder.
  • 15/6 09:24 Ted:
    Nu al 140mm juniregen. Pieter zegt lijkt een natte maand. Nee, het is nu al een extreem natte maand.
  • 15/6 08:56 Dick:
    Rectificatie: 113 mm.
  • 15/6 08:48 Dick:
    Mijn junitotaal is nu ongeveer 107 mm.
  • 15/6 08:47 Dick:
    Zojuist hier in Capelle aan den IJssel 30 mm uit mijn regenmeter gegoten. Vanmorgen in enkele uren gevallen. Voor de tweede maal deze week staat mijn gazon in de achtertuin deels blank. Juni is nu al een natte maand.
  • 15/6 08:46 Pieter:
    Het lijkt nu al zeker dat juni 2019 de boeken in gaat als een (zeer) natte maand, na 27 mm nachtelijke plensregen staat Purmerend nu op 131 mm juniregen, en het regent nog steeds
  • 14/6 22:36 Hans:
    Zomers hier in Enschede-W met maar liefst 27.2 graden en in de middag volop zon na een bewolkte ochtend.
  • 14/6 21:55 Jaap:
    Wat een wisselvalligheid. Het werd in Diepenheim 25 graden maar aan het eind van de ochtend ook nog een paar buitjes. En weer een vlagerige zzw-wind, die later sterk afnam.
  • 14/6 20:19 Pieter:
    Vanochtend enige tijd regen (2mm), daarna sterk opklarend en temp oplopend naar 22 C .
  • 14/6 11:11 Maarten:
    Hier klaart het net op na een forse onweersbui met minstens 4 ontladingen. Ook 5 mm regen.
  • 13/6 23:56 Hans:
    Warme dag in Enschede W (22.6) met een wisselend weerbeeld. Het bleef hier droog..
  • 13/6 21:55 Pieter:
    Hier in Purmerend inmiddels 102 mm juniregen en 5 dagen met onweer. Wat een verschil met verleden jaar !!
  • 13/6 21:33 John:
    Heerlijk dat er avontuur in het weer zit. Zo gemist vorig jaar.
  • 13/6 21:02 Gert:
    Wat een verschil met vorig jaar wat betreft de onstabiliteit. Buien aan de horizon zichtbaar. Even kijken hoe lang ze het vol houden
  • 13/6 20:57 Erik:
    Zojuist trok een mooie arcus over en het regent nu flink. Volgens de buienradar is het een flinke bui. Het rommelt in de verte. Zeer onstabiel weer vandaag. Zulk veranderlijk weer hebben we vorig jaar in de zomer eigenlijk niet gezien. En het is zoveel interessanter!
  • 13/6 20:23 Ko:
    Regende nog lang door, bui leverde 7 mm op. Toch vrij weinig, gezien de rukwinden en een rolwolkachtige dreiglucht vooraf.
  • 13/6 19:30 Ko:
    Vandaag aardig veel zon, ook paar kleine buitjes. Mooiste onweersbui nadert nu, met al in de verte volop flitsen en gerommel.
  • 13/6 19:28 Gerard:
    Onweersbui in Schoorl met flink wat regen, kleine hagelsteentjes.
  • 13/6 18:02 Pieter:
    Een dag met vrij veel bewolking, een frisse zuiden wind en vanmiddag een paar kleine buitjes max 16 C , niet bepaald zomers.
  • 13/6 17:20 John:
    Plensbui in Rijen, twee maal donder en bliksem erbij.
  • 13/6 16:04 Kees:
    Zojuist in Eindhoven een korte, felle bui met windstoten.
  • 13/6 01:00 Gerard:
    Lichtende nachtwolken goed te zien langs de noordelijke horizon in de Kop van NH! Ondanks nevel en driekwartmaan en omgevingslicht.
  • 13/6 00:04 Hans:
    Vandaag bijna 9 mm regen en een maxtemp van 19 graden. Bij vrij helder weer zo-even de bekende lichtende nachtwolken. (Enschede W)
  • 12/6 22:51 Edward:
    Vanmiddag was het ook bijzonder donker voor een junidag. Om 12:50 of 13:00 uur (l.t.) was de globale straling slechts 8 W/m2 in De Bilt.
  • 12/6 22:49 Edward:
    Ook in Rotterdam een natte boel, 41 mm waarvan 40 tussen 9 en 15 uur. Maandtotaal 86 mm.
  • 12/6 22:16 Hans:
    Tja, het kan verkeren. Holsloot heeft deze maand tot nu toe 36 mm. Deze keer zit je goed, Ko.
  • 12/6 20:30 Ko:
    Met 82 mm is juni inmiddels overduidelijk een natte maand in Breda. Hoe 1 dag de status kan omgooien van droog naar nat.
  • 12/6 19:39 Frank:
    In Zaandam/west 11 mm vanmiddag , 85 mm totaal deze maand, nu zwaar bewolkt verwarming er even bij.
  • 12/6 19:01 Dick:
    Ongeveer 46 mm tussen ongeveer 7 uur en 14.30 in Capelle aan den IJssel.
  • 12/6 18:32 Ko:
    Tot nu toe 37 mm ontvangen vandaag. Ik zeg bewust 'tot nu toe', misschien komt er nog wat bij vanuit Belgie.
  • 12/6 16:38 Pieter:
    In Purmerend tussen 13 en 16 uur 20 mm regen, Totaal juniregen t/m vandaag exact 100 mm.
  • 12/6 15:27 John:
    Hier in Oss nu ook droog, er is vandaag 32 mm gevallen, de laatste dag dat er meer viel was 29 mei vorig jaar.
  • 12/6 15:10 John:
    Het is klaar in Rijen. Opbrengst 31,5 mm sinds ontbijt, 36,5 mm totaal sinds vannacht,
  • 12/6 13:19 John:
    In Oss momenteel 25 mm, geen onweer.
  • 12/6 13:01 Hans:
    Ook in Ede-Zuid is het waterballet nu los gebarsten
  • 12/6 12:57 John:
    In Rijen zit ik op 30 mm sinds het ontbijt en 35 mm totaal sinds vannacht. Momenteel regent het lichtjes.
  • 12/6 12:52 Erik:
    het begint nu ook in Bennekom (eindelijk) flink te regenen
  • 12/6 12:45 Frank:
    In Zaandam vanmorgen nog droog, maar tegen de middag, langzaam opkomende, donkere, mamatusachtige luchten, waaruit het nu begint te spetteren.
Bekijk het archief
Ma 17 juni 2019
Bezoekers online
Er zijn 5 gasten en 8 leden aanwezig: Gerard, Gieny, Hans, Hans, Jannes, Jean-Paul, Ron, Ton
Inloggen