Sinds 1974
Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie

De laatste weerflitsen

  • 22:58
    Eesveen
    9,1°C
    (7/8) Zwaar bewolkt
  • 20:48
    Sluis
    9,8°C
    (2/8) Licht bewolkt
    Windrichting: ZW
    Windkracht: 4 = Matige wind
  • 19:02
    Clinge
    11,4°C
    (5/8) Half bewolkt
    Windrichting: ZW
    Windkracht: 2 = Zwakke wind
Advertenties
Weerspecialist Bakker & Co Het magazine voor weerliefhebbers Weerhuisje Zenit

Optische verschijnselen

Inleiding

Peter Paul Hattinga VerschureLichtstralen van de zon en de maan komen niet ongehinderd door onze dampkring heen. Zij ontmoeten in onze luchtlaag allerlei deeltjes, zoals waterdruppeltjes, stofdeeltjes en ijskristalletjes, en niet in de laatste plaats de luchtmoleculen zelf. Deze soorten deeltjes hebben alle een specifieke uitwerking op lichtstralen en leiden zo tot bepaalde verschijnselen aan de hemel. Regelmatig gevormde deeltjes, zoals waterdruppels en ijskristallen, hebben spiegelende en lichtbrekende eigenschappen waardoor zij in staat zijn invallende lichtstralen volgens een karakteristiek patroon aan de hemel of in het landschap te bundelen. Als dat gebeurt zie je lichtvlekken of -bogen verschijnen. Deze lichtbundeling gaat in veel gevallen gepaard met kleurschifting, en gebeurt ten opzichte van bepaalde vaste punten aan de hemel, zoals de lichtbron of het zenit. Daarom hebben deze lichtverschijnselen vaak de gedaante van een boog of cirkel(deel) met spectrale kleuren. Omdat de verschijnselen te verklaren zijn middels de leer van het licht, de optica, worden zij aangeduid als optische verschijnselen.

Strikt genomen zijn deze optische verschijnselen geen meteorologische, maar natuurkundige verschijnselen.

De aanwezigheid van een bepaald optisch verschijnsel aan de hemel geeft evenwel informatie over de aard van de op dat ogenblik aanwezige deeltjes in de dampkring, en heeft dus meteorologische betekenis.

Men spreekt daarom ook wel van meteorologische optica.

 

Waarnemen

Optische verschijnselen worden vooral teweeggebracht door de lichtstralen van de zon en de maan. Hierna zal verder alleen over ‘de zon’ worden gesproken, maar daarmee wordt evengoed de maan als lichtbron bedoeld. Veel verschijnselen doen zich voor in het gebied aan de hemel nabij de zon (soms tot vlákbij de zon), en kunnen dus alleen worden gezien door in de richting van de zon te kijken. Daarom wordt eerst hier de waarschuwing gegeven: kijk nooit zondermeer recht in de zon ! Om verschijnselen in de buurt van de zon te zien moet je ervoor zorgen dat de zon voor de ogen is afgedekt, door de hand vóór de zon te houden, danwel zó te gaan staan dat de zon precies achter een dakrand, paal, schoorsteen of de kop van een straatlantaren staat. Verder is voor een goede waarneming van de hemel nabij de zon een donkere zonnebril onmisbaar. Dit laatste geldt natuurlijk niet voor waarnemingen bij de maan. Onder bepaalde omstandigheden kunnen optische verschijnselen ook worden gezien in het schijnsel van kunstmatige lichtbronnen, zoals straatlantarens. Zie ook de foto's!

 

Halos aan de hemelkoepelOptische verschijnselen schematisch afgebeeld.

Haloverschijnselen aan de hemel.

Boven: plaats aan de hemelkoepel,

Onder: projectietekening van dezelfde figuur in het platte vlak.

De letters duiden de volgende halovormen aan:

a   -- kring van 22 graden ('kleine kring')

bb -- bijzonnen van 22 graden

cc -- bovenraakboog en benedenraakboog van 22 graden

d   -- circumzenitale boog

e   -- bovenzijdelingse raakboog van 46 graden

ff   -- parhelische ring

kk -- benedenzijdelingse raakbogen van 46 graden

r    -- zoncave boog van Parry

ss -- onderste bogen van Lowitz

 

Het opmerken van optische verschijnselen is een zaak van ervaring. Je moet de omstandigheden herkennen waaronder de verschijnselen zich kunnen voordoen, en weten waarnaar je moet uitkijken. Ervaring begint met het zien van een regenboog of een heldere kring om de maan. Dat zijn dingen die snel de aandacht trekken. Wie kijkt niet naar die donkere regenbui, of naar die heldere volle maan? Daarom vallen deze verschijnselen aan veel ongeoefende mensen al op. Al veel minder mensen zien de bijregenboog ('dubbele regenboog'), laat staan een halo bij de zon, met raakbogen of de zuil. Er staan vele boeken en websites ter beschikking voor nadere informatie. En de rubriek Optische verschijnselen van Weerspiegel biedt door de jaren heen talloze voorbeelden van de meest uiteenlopende optische verschijnselen, gewoon met het ongewapende oog waargenomen in Nederland.

 

Pollenkrans

'kleine kring' in Cirrostratus

Pollenkrans vlakbij de zon.

De zon zelf is nét afgedekt door de straatlantaren. Deze krans ontstaat in stuifmeelkorrels en is alleen bij helder, onbewolkt weer te zien. Veel mensen hebben dan last van pollenallergie.

Halo: de kring van 22 graden of 'kleine kring' in Cirrostratus. De zon staat achter het gebladerte.

 

 

 

Halo Circumzenitale boog en bovenraakboog Halo bijzon en bovenraakboog in Cirrostratus
Halo: heldere circumzenitale boog (1) en zwakke bovenraakboog van 22 graden (2), in dunne Cirrostratus.

Halo: bijzon van 22 graden (1) en de bovenraakboog van 22 graden (2).

 

Halo bijzonnen Halozuilen bij de maan en bij lichtmasten

Halo: bijzonnen van 22 graden, links en rechts van de zon. De bijzonnen ontstaan in Cirrus en Cirrostratusbewolking.

De zon is afgedekt door een donker glaasje.

Halo: lichtzuilen boven lantaarns én door de maan, tijdens uitsneeuwende mist bij een temperatuur van min 7 graden. Links van de maan is ook een bijmaan van 22 graden te zien.

 

Zuil

Ring van Bishop

Halo: zuil boven de zon. De zon zelf is te zien door het donkere glaasje.

 

Ring van Bishop, tengevolgde van fijn vulkanisch stof in de stratosfeer. Deze ring is daarom alleen bij wolkenloze hemel te zien.

 

Het waarnemen houdt ook het documenteren in van wat men heeft gezien. Daarvoor worden bij de VWK twee soorten meldingsformulieren gebruikt. Formulier A is bestemd voor het overzicht van gedurende een maand waargenomen verschijnselen, terwijl formulier B ruimte biedt om bijzondere waarnemingen uitvoerig te beschrijven. Let wel: dat kan een verschijnsel zijn dat je kent en waarvan je weet dat het maar zeldzaam voorkomt, maar ook iets dat je niet kunt thuisbrengen. Ook dan maak je een uitvoerige beschrijving.

Irisatie in Altocumulus lenticularis Krans in Altocumulus.jpg
Iriserende wolk. Let op de kleuren langs de rand van de Altocumulus lenticularis.

Krans om de zon in Altocumuluswolken. De zon is afgedekt door een donker glaasje.

 

Conclusie

Het zal duidelijk zijn: die eenvoudige noemer optische verschijnselen omvat een zeer breed en gevarieerd scala van verschijnselen. Het gaat in deze inleiding te ver om die te bespreken. Wij verwijzen hier naar enkele websites en boeken waarin u zich op aangename wijze in deze materie kunt verdiepen. De foto's op onze VWK-site geven een indruk van enkele optische verschijnselen zoals we die in Nederland regelmatig kunnen zien. Daarom heb ik met opzet geen foto's van buitengewone of superheldere verschijnselen geplaatst.

 

Meer weten?

Boeken:

Minnaert, M. De natuurkunde van 't vrije veld (3 dln.), Zutphen, 1968/1970

Greenler, R., Rainbows, Halos, and Glories, Cambridge/New York/Sydney, 1980

Tape, W., Atmospheric Halos, Antarctic Research Series vol. 64, Washington D.C., 1994

Tape, W., en Jarmo Moilanen  Atmospheric Halos and the Search for Angle x, Washington D.C., 2006

 

Websites:

VWK ---> Achtergrond ---> Halo's

www.atoptics.co.uk (van Les Cowley, de absolute topper met zeer instructief beeldmateriaal én downloads over alle soorten optische verschijnselen, en verdere links)
HaloSIM simulatie programma

www.meteoros.de (uitgebreid beeldarchief)

 

 

 

 

22-01-2013 | WS_Rubriek_Optisch | 96
  • 26/10 22:06 Ted:
    Noordzeebuien hebben er zin in. Vanavond tot 21.55 uur 20mm Maandsom nu 222,2 mm.
  • 26/10 17:30 Pieter:
    De Noordzee buien lijken nu het land op te trekken
  • 26/10 15:32 Gerard:
    De buien gaan steeds voor de kust langs naar het noordoosten. Tot nu toe slechts wat spetters gehad. Flink koeler dan gisteren, met nu 10 graden op schoorsteenhoogte.
  • 25/10 18:13 Hans:
    Ja, trog met weerlicht zichtbaar in Ede
  • 25/10 16:43 Sjoerd:
    Pittige buienlijn momenteel over west Nederland met hagel en onweer.
  • 25/10 15:22 Jaap:
    In de afgelopen nacht heeft het geregend op een koufront. Rond middernacht was het nog erg zacht, vanmorgen niet meer. Helaas slapen wij aan de galerijkant. Die galerij is geheel dicht met schuiframen op het noorden.. Van nachtelijk onweer of hevige regen verneem je zodoende weinig, dwz je wordt er niet wakker van. Overdag tot nu toe droog, zeer somber en rond de 12 graden. Mogelijk, dat er later op de dag nog enig buiengeweld te beleven valt.
  • 25/10 12:56 Ted:
    Grijze deprimuis. Zwaar tot geheel bewolkt. Oktoberneerslag 198,9mm. Westzaan 189,9mm. Vannacht nog 15,5 graden om 3.20 Wintertijd. Om 4.20 uur scherp koufront. Temp. dalend naar 11,5 om 4.40 uur. Nu steeds rond 12 graden.
  • 25/10 12:41 Pieter:
    In Purmerend vannacht weer 6 mm regen, oktober 146 mm
  • 25/10 10:35 Frank:
    Zaandam-West, vannacht opmerkelijk themperatuurverloop om 1.00 uur nog 16,1 oC en enige tijd later 11,4 oC, neerslag 5 mm.
  • 25/10 09:07 Gert:
    Rond de klok van 6.00
  • 25/10 09:06 Gert:
    Stevig buienlijntje 8 mm
  • 25/10 08:54 Hans:
    Regenachtig in het enschedese maar met 0.1 mm tot nu toe nog maar weinig voorstellend. Afgelopen nacht om ongeveer 3.00 de hoogste temperatuur tot nu toe met 15.5 graden.
  • 24/10 15:35 John:
    Vlagen met motregen in Rijen.
  • 24/10 15:20 Hans:
    Veel bewolking, toenemende wind en vanmorgen en vanmiddag af en toe lichte (mot)regen. Tijdelijk even de zon. Temp nu 13.6 graden.
  • 24/10 11:48 Adwin:
    Al 2 uur regen in Gemert. Niks te zien op de radar.
  • 24/10 10:35 Pieter:
    Grijs met lichte motregen 12 C
  • 24/10 09:28 Ko:
    Motregen.
  • 24/10 08:25 Hans:
    Enschede-W: een lucht vol stratus (meest geheel bewolkt) bij 11.7 graden.
  • 23/10 17:18 Jurgen:
    Vanmorgen lange tijd mistig. Vanmiddag flinke perioden met zon en lekker zacht met 16 graden in Dordt. De herfstkleuren kwamen heel mooi uit en snel ervan genieten, want volgende week waait er flink wat van af...
  • 23/10 12:48 Rob:
    Na een mistige start begint het nu wat op te klaren. Windstil en 13,3 įC. Heerlijk weer om in de tuin te werken.
  • 23/10 12:13 Pieter:
    Na een mistige start is het nu een heerlijke zonnige herfstdag met weinig wind en temp ca 14 C Gewoon buitenzit weer !1
  • 23/10 11:47 John:
    Wat heerlijk om ter afwisseling eens een ochtend met mist en stratus in Rijen te hebben.
  • 23/10 10:07 Ko:
    Breda ook weer eens mistig! Zeker een half jaar geleden voor het laatst. De mist kwam wel laat, pas nadat het licht werd.
  • 23/10 08:34 Hans:
    Mist, vanmorgen vrij dicht trekt nu op bij 10.3 graden. Bovenlucht goed zichtbaar (Enschede-W)
  • 22/10 23:10 Gerben:
    Het is mistig. Trekt goed dicht
  • 22/10 18:05 Hans:
    Vandaag toch nog 18.5 graden bereikt. Mooie dag met veel zon, later in de middag een licht buitje (<0.1 mm).
  • 22/10 17:35 Gert:
    afwisseling van wolkenvelden en wat zon. Meest droog. Een prima dag
  • 22/10 15:55 Ko:
    Vanmiddag hier veel bewolking met beetje regen. Zuidoostelijk nog meer.
  • 22/10 12:27 Hans:
    HEERLIJKE Herfstdag!! Veel zon, lekkere wind en zo-even 16.2 graden.
  • 22/10 07:16 Hans:
    Half bewolkt in Enschede-W bij een zachte 13.9 graden
  • 21/10 20:22 Ted:
    Ik schreef 17.10 uur. Het maximum van 19,9 graden. Moet zijn om 16.10 uur. De sterkste wind was wel om 17.10 uur. De wind nam iets af naar de grens van kracht 7 tot 8. Na 19 uur nam deze weer toe tot een volle 8.
  • 21/10 19:15 Pieter:
    Ook in Purmerend de hele ochtend regen ( 12 mm ) vanmiddag opklarend ensnel toenemende wind en max 18 C
  • 21/10 19:03 Frank:
    In Zaandam-west na een regenachtige morgen een droge middag met wat opklaringen maar wel een 6/7 bf van zo naar zw ruimende wind en zeer mild 19,5 oC max. Regen vandaag 10 mm totaal deze maand 141 mm.
  • 21/10 18:51 Hans:
    Enschede-W: 19.7 graden nu en geheel bewolkt bij regulier 5 Bft. Heel bijzonder, vanmiddag in het middaguur nog 13 graden..Daarvoor doen we het.....toch?
  • 21/10 18:08 Ted:
    Max temp 19,9 graden om 17.10 uur> Om 17.10 een 10 minutengemiddelde kracht 9. Schiphol en Wijk aan Zee kwamen niet verder dan kracht 8. Op 21 oktober was het ook 19,9 graden. Dus evenaring voor de 21e.
  • 21/10 17:22 Jaap:
    In de ochtend regen. In de middag opklaringen, maar ze waren van korte duur. Er bleef veel bewolking overtrekken. Het werd wel lauwwarm. We haalden nipt de 20 graden. Zomaar ineens. De wind trok aan, maar niet tot storm.
  • 21/10 16:50 Johan:
    Vandaag weer een warmterecord
  • 21/10 15:34 John:
    Na 8 mm regen, klaarde het breed op rond het middaguur. Nu winderig en lauw buiten. Ruim 20 graden.
  • 21/10 15:30 Jurgen:
    Na tamelijk intensieve regen in de ochtend is het nu droog in Dordrecht. Bij een harde wind tipt de thermometer de 20 graden aan. Tůch nog een warme dag deze oktober...
  • 21/10 15:20 Rene:
    Regen gestopt, was weer de moeite vandaag, 11 mm, voorlopige maandsom Alkmaar al weer 141 mm.
  • 21/10 14:37 Hans:
    De blauwe lucht (opklaringen) komt er nu aan na ruim 8 mm regen. Temp nu 14.7 graden (stijgend) in Enschede-W. En nu komt de zon fel door en zal de temperatuurstijging sneller gaan.
  • 21/10 14:24 Gerben:
    20 graden ongeveer. Voelt heerlijk
  • 21/10 12:07 Hans:
    Nog steeds gestage druilregen in Enschede-W. Temp 12.9 graden. Nog geen spoor van enige verzachting. Sinds middernacht 8.1 mm.
  • 21/10 10:12 Kees:
    Het is inderdaad weer eens een kletsnat begin van de dag. Je kunt je nog haast niet voorstellen, dat het vanmiddag hier in de regio Eindhoven meer dan 20 gr. kan worden.
  • 21/10 08:37 Ko:
    De dag start met flink wat regen, echt lang geleden zo nat.
  • 21/10 07:27 Hans:
    Sinds middernacht hier in het enschedese 4 mm en met 12.4 graden zacht weer. Het regent nu nog..
  • 20/10 19:13 Gert:
    een bewolkte dag met een klein beetje regen . Zat ook in de modellen.
  • 20/10 18:30 Ko:
    Van de beloofde regen kwam weer weinig terecht. Nog geen halve mm aan druppels vanochtend.
  • 20/10 12:00 Hans:
    Enschede-W: geheel bewolkt na enkele druppels, 11 graden. De regen komt er aan..
  • 19/10 22:38 Jaap:
    Tot laat in de middag somber en donker. Daarna enkele opklaringen. Alweer een dag met vrijwel geen wind. Max. 13 gr. Nog steeds zomertijd, dus in de morgen extra donker als het somber weer is.
Bekijk het archief
Ma 26 oktober 2020
Bezoekers online
Er zijn 4 gasten en 1 lid aanwezig: Hans
Inloggen