Sinds 1974
Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie

De laatste weerflitsen

  • 20:38
    Sluis
    3,7°C
    (2/8) Licht bewolkt
    Windrichting: NO
    Windkracht: 4 = Matige wind
Advertenties
Weerspecialist Bakker & Co Het magazine voor weerliefhebbers Weerhuisje

Optische verschijnselen

Inleiding

Peter Paul Hattinga VerschureLichtstralen van de zon en de maan komen niet ongehinderd door onze dampkring heen. Zij ontmoeten in onze luchtlaag allerlei deeltjes, zoals waterdruppeltjes, stofdeeltjes en ijskristalletjes, en niet in de laatste plaats de luchtmoleculen zelf. Deze soorten deeltjes hebben alle een specifieke uitwerking op lichtstralen en leiden zo tot bepaalde verschijnselen aan de hemel. Regelmatig gevormde deeltjes, zoals waterdruppels en ijskristallen, hebben spiegelende en lichtbrekende eigenschappen waardoor zij in staat zijn invallende lichtstralen volgens een karakteristiek patroon aan de hemel of in het landschap te bundelen. Als dat gebeurt zie je lichtvlekken of -bogen verschijnen. Deze lichtbundeling gaat in veel gevallen gepaard met kleurschifting, en gebeurt ten opzichte van bepaalde vaste punten aan de hemel, zoals de lichtbron of het zenit. Daarom hebben deze lichtverschijnselen vaak de gedaante van een boog of cirkel(deel) met spectrale kleuren. Omdat de verschijnselen te verklaren zijn middels de leer van het licht, de optica, worden zij aangeduid als optische verschijnselen.

Strikt genomen zijn deze optische verschijnselen geen meteorologische, maar natuurkundige verschijnselen.

De aanwezigheid van een bepaald optisch verschijnsel aan de hemel geeft evenwel informatie over de aard van de op dat ogenblik aanwezige deeltjes in de dampkring, en heeft dus meteorologische betekenis.

Men spreekt daarom ook wel van meteorologische optica.

 

Waarnemen

Optische verschijnselen worden vooral teweeggebracht door de lichtstralen van de zon en de maan. Hierna zal verder alleen over ‘de zon’ worden gesproken, maar daarmee wordt evengoed de maan als lichtbron bedoeld. Veel verschijnselen doen zich voor in het gebied aan de hemel nabij de zon (soms tot vlákbij de zon), en kunnen dus alleen worden gezien door in de richting van de zon te kijken. Daarom wordt eerst hier de waarschuwing gegeven: kijk nooit zondermeer recht in de zon ! Om verschijnselen in de buurt van de zon te zien moet je ervoor zorgen dat de zon voor de ogen is afgedekt, door de hand vóór de zon te houden, danwel zó te gaan staan dat de zon precies achter een dakrand, paal, schoorsteen of de kop van een straatlantaren staat. Verder is voor een goede waarneming van de hemel nabij de zon een donkere zonnebril onmisbaar. Dit laatste geldt natuurlijk niet voor waarnemingen bij de maan. Onder bepaalde omstandigheden kunnen optische verschijnselen ook worden gezien in het schijnsel van kunstmatige lichtbronnen, zoals straatlantarens. Zie ook de foto's!

 

Halos aan de hemelkoepelOptische verschijnselen schematisch afgebeeld.

Haloverschijnselen aan de hemel.

Boven: plaats aan de hemelkoepel,

Onder: projectietekening van dezelfde figuur in het platte vlak.

De letters duiden de volgende halovormen aan:

a   -- kring van 22 graden ('kleine kring')

bb -- bijzonnen van 22 graden

cc -- bovenraakboog en benedenraakboog van 22 graden

d   -- circumzenitale boog

e   -- bovenzijdelingse raakboog van 46 graden

ff   -- parhelische ring

kk -- benedenzijdelingse raakbogen van 46 graden

r    -- zoncave boog van Parry

ss -- onderste bogen van Lowitz

 

Het opmerken van optische verschijnselen is een zaak van ervaring. Je moet de omstandigheden herkennen waaronder de verschijnselen zich kunnen voordoen, en weten waarnaar je moet uitkijken. Ervaring begint met het zien van een regenboog of een heldere kring om de maan. Dat zijn dingen die snel de aandacht trekken. Wie kijkt niet naar die donkere regenbui, of naar die heldere volle maan? Daarom vallen deze verschijnselen aan veel ongeoefende mensen al op. Al veel minder mensen zien de bijregenboog ('dubbele regenboog'), laat staan een halo bij de zon, met raakbogen of de zuil. Er staan vele boeken en websites ter beschikking voor nadere informatie. En de rubriek Optische verschijnselen van Weerspiegel biedt door de jaren heen talloze voorbeelden van de meest uiteenlopende optische verschijnselen, gewoon met het ongewapende oog waargenomen in Nederland.

 

Pollenkrans

'kleine kring' in Cirrostratus

Pollenkrans vlakbij de zon.

De zon zelf is nét afgedekt door de straatlantaren. Deze krans ontstaat in stuifmeelkorrels en is alleen bij helder, onbewolkt weer te zien. Veel mensen hebben dan last van pollenallergie.

Halo: de kring van 22 graden of 'kleine kring' in Cirrostratus. De zon staat achter het gebladerte.

 

 

 

Halo Circumzenitale boog en bovenraakboog Halo bijzon en bovenraakboog in Cirrostratus
Halo: heldere circumzenitale boog (1) en zwakke bovenraakboog van 22 graden (2), in dunne Cirrostratus.

Halo: bijzon van 22 graden (1) en de bovenraakboog van 22 graden (2).

 

Halo bijzonnen Halozuilen bij de maan en bij lichtmasten

Halo: bijzonnen van 22 graden, links en rechts van de zon. De bijzonnen ontstaan in Cirrus en Cirrostratusbewolking.

De zon is afgedekt door een donker glaasje.

Halo: lichtzuilen boven lantaarns én door de maan, tijdens uitsneeuwende mist bij een temperatuur van min 7 graden. Links van de maan is ook een bijmaan van 22 graden te zien.

 

Zuil

Ring van Bishop

Halo: zuil boven de zon. De zon zelf is te zien door het donkere glaasje.

 

Ring van Bishop, tengevolgde van fijn vulkanisch stof in de stratosfeer. Deze ring is daarom alleen bij wolkenloze hemel te zien.

 

Het waarnemen houdt ook het documenteren in van wat men heeft gezien. Daarvoor worden bij de VWK twee soorten meldingsformulieren gebruikt. Formulier A is bestemd voor het overzicht van gedurende een maand waargenomen verschijnselen, terwijl formulier B ruimte biedt om bijzondere waarnemingen uitvoerig te beschrijven. Let wel: dat kan een verschijnsel zijn dat je kent en waarvan je weet dat het maar zeldzaam voorkomt, maar ook iets dat je niet kunt thuisbrengen. Ook dan maak je een uitvoerige beschrijving.

Irisatie in Altocumulus lenticularis Krans in Altocumulus.jpg
Iriserende wolk. Let op de kleuren langs de rand van de Altocumulus lenticularis.

Krans om de zon in Altocumuluswolken. De zon is afgedekt door een donker glaasje.

 

Conclusie

Het zal duidelijk zijn: die eenvoudige noemer optische verschijnselen omvat een zeer breed en gevarieerd scala van verschijnselen. Het gaat in deze inleiding te ver om die te bespreken. Wij verwijzen hier naar enkele websites en boeken waarin u zich op aangename wijze in deze materie kunt verdiepen. De foto's op onze VWK-site geven een indruk van enkele optische verschijnselen zoals we die in Nederland regelmatig kunnen zien. Daarom heb ik met opzet geen foto's van buitengewone of superheldere verschijnselen geplaatst.

 

Meer weten?

Boeken:

Minnaert, M. De natuurkunde van 't vrije veld (3 dln.), Zutphen, 1968/1970

Greenler, R., Rainbows, Halos, and Glories, Cambridge/New York/Sydney, 1980

Tape, W., Atmospheric Halos, Antarctic Research Series vol. 64, Washington D.C., 1994

Tape, W., en Jarmo Moilanen  Atmospheric Halos and the Search for Angle x, Washington D.C., 2006

 

Websites:

VWK ---> Achtergrond ---> Halo's

www.atoptics.co.uk (van Les Cowley, de absolute topper met zeer instructief beeldmateriaal én downloads over alle soorten optische verschijnselen, en verdere links)
HaloSIM simulatie programma

www.meteoros.de (uitgebreid beeldarchief)

 

 

 

 

22-01-2013 | WS_Rubriek_Optisch | 96
Nu lid worden
  • 18/11 15:37 Edward:
    De "intyp" maandtabel voor statistische gegevens zal in 2019 geen functionele werking meer hebben, zoals ook beschreven is in WSP 10 op pagina's 26-27.
  • 18/11 12:41 Douwe:
    heeft de rubriek mandformulier i waarnemingen nog een fuctie
  • 18/11 11:28 Pieter:
    Vanochtend vroeg bevroren schuurdaken, vervolgens zonnig weer met een koude NO wind.
  • 18/11 11:20 Hans:
    KNMI lijkt last te hebben van een DDpS-aanval. De site heeft de hik en toont een redirect.
  • 18/11 09:51 Hans:
    Vanmorgen weer lichte vorst (minimum-1.6) in Enschede W bij een nog heldere lucht. Vanuit het NO zal bewolking naderen. Actueel -0.7 bij lichte bewolking vanuit het NO
  • 17/11 22:54 Jaap:
    Een totaal onbewolkte dag, en dat in november. We gaan echt op weg naar het zonnigste jaar sinds 1901. Afgelopen nacht rond het vriespunt, maar aan de grond duidelijk eronder. Het maximum kwam nog ruim boven de 8 gr., maar in deze tijd is dat maar een paar uur in de middag. Gisteren ook 8 gr. , maar toen kwam de zon pas in de middag.
  • 17/11 22:45 Kees:
    Hier op Texel een mooie zons ondergang gezien. Nu gaat de temp snel achter uit. Denk aan nachtvorst.
  • 17/11 19:13 Pieter:
    Al weer 7 zonne uurtjes er bij vandaag De Bilt heeft nog 26 uur nodig om het zonigste jaar uiy de meetreeks vaf 1901 te worden
  • 17/11 17:12 Ted:
    Record zonnig. Nog nooit is een zonneschijnduur gemeten in november van meer dan 97,0%. Vandaag zelfs 97,5%. Max.temp. 8,9 graden bij een O-3 tot 4.
  • 17/11 07:48 Gerard:
    Auto's en grasvelden wit na een koude heldere nacht, maar luchttemperatuur nog nipt boven nul in Schoorl zo tegen de tijd dat we de zon mogen verwelkomen.
  • 17/11 07:37 Hans:
    Hier in Enschede W geen vorst afgelopen nacht (minimum was 0.8) doordat er meer oostenwind is gekomen. Het is wel helder nu met 1.1 graad.
  • 16/11 23:37 Ted:
    Heel vreemd met de temperatuur. Hieronder geeft Purmerend aan dat het weer naar 6 graden ging. In Krommenie was het met zonsondergang ook 3 graden en daarna daalde deze tot 1,5 om 18 uur en schommelt daarna steeds tussen de 1,5 en 1,8 graden. Het bleef steeds helder.
  • 16/11 23:20 Pieter:
    Een merkwaardige temperatuursverloop in Purmerend; Na een mistige dag met max. 5 C ging de temperatuur na zonsondergang omlaag naar 3 C om vervolgens te stijgen naar 6 C en nu weer licht te dalen.
  • 16/11 23:02 Edward:
    Ook hier bleef het fris met 5,6 graden maximaal, vanmorgen mist met 300 meter zicht (in Rotterdam). Typisch najaarshogedrukweer (sterke subsidentie-inversie): Elsenborn (560 m), dat tegen de Hoge Venen aan ligt, was met maximaal 11,7 graden de warmste plaats in de Benelux.
  • 16/11 18:47 Hans:
    Prachtige zonnige dag hier in Enschede-W. Maxtemp. 10 graden. Afgelopen nacht de eerste echte vorst met -1.5 Komende nacht zou net iets kouder kunnen worden...
  • 16/11 17:47 Ted:
    Koude mistige dag. Slechts 4,3 graden. Pas om 16.10 uur brak de zon door. De zon had geen invloed meer op de temperatuur. Met een verwachte temperatuur van 10 graden zaten ze er vies naast. Back to the sixties met de weersverwachting.
  • 16/11 16:59 Pieter:
    De koude periode is hier eigenlijk al begonnen, vandaag lange tijd mist en bewolking en geen hogere maxima dan 5,C Vlak voor zonsondergang werd het helder
  • 16/11 13:29 Gerard:
    In Schoorl ook mist aanvankelijk, later overgaand in nevel en laaghangende bewolking. Nog geen 5 graden en door het vocht en het ontbreken van de zon niet aangenaam.
  • 16/11 10:27 Pieter:
    Mistig en met slechts 4 C behoorlijk fris, Nog geen vorst hier in Purmerend
  • 16/11 07:46 Hans:
    Eerste vorst hier in Enschede W op normale waarnemingshoogte met -1.5 als minimum bij helder weer.
  • 16/11 06:24 Gert:
    Tweede keer dit jaar vorst in de hut
  • 15/11 22:42 Jaap:
    Weer veel zon, niet al te veel wind (ZO) en een max. van 12 gr. Inderdaad maakt 2018 een goede kans, het zonnigste jaar sinds 1901 te worden.
  • 15/11 16:36 Frank:
    Prachtig weer in de Zaanstreek, zon, weinig wind en bijna 13 oC, in Wijk aan Zee max 13,7 oC, terrasweer!. Dat voor half november. Volgende week wat frisser, kennelijk is ergens in de media het woord sneeuw gevallen, want dat is wat als leidend is blijven hangen bij veel mensen, valt mij nog mee dat er nog geen commerciele media- stemmen opgaan om de rayonhoofden alvast bijeen te roepen..
  • 15/11 09:20 Bert:
    Ook in Eerbeek begint de dag met mist.
  • 15/11 07:27 Gert:
    Een mistige start in IJsselmuiden
  • 14/11 21:50 Sjoerd:
    Eerste Sylphide stations met vorst op 10 cm hoogte.
  • 14/11 20:57 Pieter:
    Weer een droge en zonnige dag ( 7 uur zonneschijn) max 13 C 2018 is zijn hard op weg het zonnigste jaar aller tijden te worden.
  • 13/11 23:21 Hans:
    Een meest droge dag (<0.1 mm) afgezien van wat gedruppel vanmorgen vroeg. Ook de opklaringen kwamen maar de bewolking was wisselend en de maxtemp. kwam uit op 12.5 graden. Naar en in de avond wat verder opklarend. Flink gestegen barometer!! Dat belooft een hogedrukkanjer!
  • 13/11 22:28 Jaap:
    In de vroege morgen hier wel een een paar buitjes, maar het klaarde al snel op en het bleef verder droog Het werd 12 gr. en er was vrij veel wind. Volgende week vorst? Afwachten. Op 16 nov. 1965 stond ik op het ijs in Zegveld, op 22 nov. 1993 schaatste ik op de ijsbaan in Donkerbroek (Fr.)
  • 13/11 08:57 Hans:
    Vanmorgen meest grijs en een enkel sputterbuitje (<0.1 mm) bij nu 9.4 graden. Over een week heel ander (duidelijk kouder) weer zo het lijkt. Eerst maar afwachten, het is nog ver weg.....
  • 12/11 23:54 Hans:
    Vrij lang druilerig weer vandaag met uiteindelijk 3.5 mm regen in Enschede W. In de middag droger met veel stratus en maxtemp 11.3 graden.
  • 12/11 16:38 Pieter:
    Na een regenachtige ochtend ( 3 mm) werd het onverwachts aan het begin van de middag droog met zelfs een flauw zonnetje er bij
  • 12/11 08:02 Hans:
    Regenachtig begin van de werkweek in Enschede W bij 10.1 graden
  • 11/11 23:18 Hans:
    Een herfstachtige dag in Enschede-W met over het etmaal 7 mm regen en een maxtemp. vandaag van 13.8 graden. De natuur is volop in herfsttooi met schitterend gekleurde eiken o.m. Het blad zal er nu wel gauw af vallen...
  • 11/11 21:41 Sebastiaan:
    Opwindend nieuws uit Engeland. De nieuwe Glosea5 is uit en toont een negatieve NAO. Spannend.
  • 11/11 20:57 Pieter:
    Zowel vandaag als gisteren viel hier 5 mm regen.met vandaag ook nog wat zonneschijn.
  • 11/11 17:41 John:
    Kalm weer in Rijen. Wolkenvelden, een half millimetertje regen vanmiddag. Afgelopen nacht ook half millimetertje.
  • 11/11 17:26 Pieter:
    Na een tot nu toe droge dag begint het ook hier in Purmerend te regenen
  • 11/11 16:57 Gerard:
    Bijna 14 mm binnen een half uur, daarbij hagel en flink wat ontladingen, gelukkig voorbij nu de kinderschare door de wijk gaat waren.
  • 11/11 16:31 Gerard:
    Onweer met zware regenval en wat hagel, temperatuur snel dalend, weinig daglicht nog.
Bekijk het archief
Zo 18 november 2018
Bezoekers online
Er zijn 3 gasten en 9 leden aanwezig: Bert, BjŲrn, Ewald, Gerben, Herman, Jannes, John, Paul, Richard
Inloggen