Sinds 1974
Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie

De laatste weerflitsen

  • 20:23
    Clinge het Zeegat
    15,8°C
    (1/8) Licht bewolkt
    Windrichting: OZO
    Windkracht: 3 = Matige wind
Advertenties
Weerspecialist Bakker & Co Het magazine voor weerliefhebbers Weerhuisje Zenit

Optische verschijnselen

Inleiding

Peter Paul Hattinga VerschureLichtstralen van de zon en de maan komen niet ongehinderd door onze dampkring heen. Zij ontmoeten in onze luchtlaag allerlei deeltjes, zoals waterdruppeltjes, stofdeeltjes en ijskristalletjes, en niet in de laatste plaats de luchtmoleculen zelf. Deze soorten deeltjes hebben alle een specifieke uitwerking op lichtstralen en leiden zo tot bepaalde verschijnselen aan de hemel. Regelmatig gevormde deeltjes, zoals waterdruppels en ijskristallen, hebben spiegelende en lichtbrekende eigenschappen waardoor zij in staat zijn invallende lichtstralen volgens een karakteristiek patroon aan de hemel of in het landschap te bundelen. Als dat gebeurt zie je lichtvlekken of -bogen verschijnen. Deze lichtbundeling gaat in veel gevallen gepaard met kleurschifting, en gebeurt ten opzichte van bepaalde vaste punten aan de hemel, zoals de lichtbron of het zenit. Daarom hebben deze lichtverschijnselen vaak de gedaante van een boog of cirkel(deel) met spectrale kleuren. Omdat de verschijnselen te verklaren zijn middels de leer van het licht, de optica, worden zij aangeduid als optische verschijnselen.

Strikt genomen zijn deze optische verschijnselen geen meteorologische, maar natuurkundige verschijnselen.

De aanwezigheid van een bepaald optisch verschijnsel aan de hemel geeft evenwel informatie over de aard van de op dat ogenblik aanwezige deeltjes in de dampkring, en heeft dus meteorologische betekenis.

Men spreekt daarom ook wel van meteorologische optica.

 

Waarnemen

Optische verschijnselen worden vooral teweeggebracht door de lichtstralen van de zon en de maan. Hierna zal verder alleen over ‘de zon’ worden gesproken, maar daarmee wordt evengoed de maan als lichtbron bedoeld. Veel verschijnselen doen zich voor in het gebied aan de hemel nabij de zon (soms tot vlákbij de zon), en kunnen dus alleen worden gezien door in de richting van de zon te kijken. Daarom wordt eerst hier de waarschuwing gegeven: kijk nooit zondermeer recht in de zon ! Om verschijnselen in de buurt van de zon te zien moet je ervoor zorgen dat de zon voor de ogen is afgedekt, door de hand vóór de zon te houden, danwel zó te gaan staan dat de zon precies achter een dakrand, paal, schoorsteen of de kop van een straatlantaren staat. Verder is voor een goede waarneming van de hemel nabij de zon een donkere zonnebril onmisbaar. Dit laatste geldt natuurlijk niet voor waarnemingen bij de maan. Onder bepaalde omstandigheden kunnen optische verschijnselen ook worden gezien in het schijnsel van kunstmatige lichtbronnen, zoals straatlantarens. Zie ook de foto's!

 

Halos aan de hemelkoepelOptische verschijnselen schematisch afgebeeld.

Haloverschijnselen aan de hemel.

Boven: plaats aan de hemelkoepel,

Onder: projectietekening van dezelfde figuur in het platte vlak.

De letters duiden de volgende halovormen aan:

a   -- kring van 22 graden ('kleine kring')

bb -- bijzonnen van 22 graden

cc -- bovenraakboog en benedenraakboog van 22 graden

d   -- circumzenitale boog

e   -- bovenzijdelingse raakboog van 46 graden

ff   -- parhelische ring

kk -- benedenzijdelingse raakbogen van 46 graden

r    -- zoncave boog van Parry

ss -- onderste bogen van Lowitz

 

Het opmerken van optische verschijnselen is een zaak van ervaring. Je moet de omstandigheden herkennen waaronder de verschijnselen zich kunnen voordoen, en weten waarnaar je moet uitkijken. Ervaring begint met het zien van een regenboog of een heldere kring om de maan. Dat zijn dingen die snel de aandacht trekken. Wie kijkt niet naar die donkere regenbui, of naar die heldere volle maan? Daarom vallen deze verschijnselen aan veel ongeoefende mensen al op. Al veel minder mensen zien de bijregenboog ('dubbele regenboog'), laat staan een halo bij de zon, met raakbogen of de zuil. Er staan vele boeken en websites ter beschikking voor nadere informatie. En de rubriek Optische verschijnselen van Weerspiegel biedt door de jaren heen talloze voorbeelden van de meest uiteenlopende optische verschijnselen, gewoon met het ongewapende oog waargenomen in Nederland.

 

Pollenkrans

'kleine kring' in Cirrostratus

Pollenkrans vlakbij de zon.

De zon zelf is nét afgedekt door de straatlantaren. Deze krans ontstaat in stuifmeelkorrels en is alleen bij helder, onbewolkt weer te zien. Veel mensen hebben dan last van pollenallergie.

Halo: de kring van 22 graden of 'kleine kring' in Cirrostratus. De zon staat achter het gebladerte.

 

 

 

Halo Circumzenitale boog en bovenraakboog Halo bijzon en bovenraakboog in Cirrostratus
Halo: heldere circumzenitale boog (1) en zwakke bovenraakboog van 22 graden (2), in dunne Cirrostratus.

Halo: bijzon van 22 graden (1) en de bovenraakboog van 22 graden (2).

 

Halo bijzonnen Halozuilen bij de maan en bij lichtmasten

Halo: bijzonnen van 22 graden, links en rechts van de zon. De bijzonnen ontstaan in Cirrus en Cirrostratusbewolking.

De zon is afgedekt door een donker glaasje.

Halo: lichtzuilen boven lantaarns én door de maan, tijdens uitsneeuwende mist bij een temperatuur van min 7 graden. Links van de maan is ook een bijmaan van 22 graden te zien.

 

Zuil

Ring van Bishop

Halo: zuil boven de zon. De zon zelf is te zien door het donkere glaasje.

 

Ring van Bishop, tengevolgde van fijn vulkanisch stof in de stratosfeer. Deze ring is daarom alleen bij wolkenloze hemel te zien.

 

Het waarnemen houdt ook het documenteren in van wat men heeft gezien. Daarvoor worden bij de VWK twee soorten meldingsformulieren gebruikt. Formulier A is bestemd voor het overzicht van gedurende een maand waargenomen verschijnselen, terwijl formulier B ruimte biedt om bijzondere waarnemingen uitvoerig te beschrijven. Let wel: dat kan een verschijnsel zijn dat je kent en waarvan je weet dat het maar zeldzaam voorkomt, maar ook iets dat je niet kunt thuisbrengen. Ook dan maak je een uitvoerige beschrijving.

Irisatie in Altocumulus lenticularis Krans in Altocumulus.jpg
Iriserende wolk. Let op de kleuren langs de rand van de Altocumulus lenticularis.

Krans om de zon in Altocumuluswolken. De zon is afgedekt door een donker glaasje.

 

Conclusie

Het zal duidelijk zijn: die eenvoudige noemer optische verschijnselen omvat een zeer breed en gevarieerd scala van verschijnselen. Het gaat in deze inleiding te ver om die te bespreken. Wij verwijzen hier naar enkele websites en boeken waarin u zich op aangename wijze in deze materie kunt verdiepen. De foto's op onze VWK-site geven een indruk van enkele optische verschijnselen zoals we die in Nederland regelmatig kunnen zien. Daarom heb ik met opzet geen foto's van buitengewone of superheldere verschijnselen geplaatst.

 

Meer weten?

Boeken:

Minnaert, M. De natuurkunde van 't vrije veld (3 dln.), Zutphen, 1968/1970

Greenler, R., Rainbows, Halos, and Glories, Cambridge/New York/Sydney, 1980

Tape, W., Atmospheric Halos, Antarctic Research Series vol. 64, Washington D.C., 1994

Tape, W., en Jarmo Moilanen  Atmospheric Halos and the Search for Angle x, Washington D.C., 2006

 

Websites:

VWK ---> Achtergrond ---> Halo's

www.atoptics.co.uk (van Les Cowley, de absolute topper met zeer instructief beeldmateriaal én downloads over alle soorten optische verschijnselen, en verdere links)
HaloSIM simulatie programma

www.meteoros.de (uitgebreid beeldarchief)

 

 

 

 

22-01-2013 | WS_Rubriek_Optisch | 96
  • 19/9 21:44 Jaap:
    Koude nacht achter de rug. Hier in Diepenheim op de zandgrond werd het minder dan 5 graden en vorst aan de grond. Contrast met de kust, daar kwam het niet lager dan 10 graden. Overdag werd het 17 graden bij veel zon en weinig wind. Met een trui aan een tijdje buiten gezeten.
  • 19/9 08:39 Hans:
    Heerlijk koude herfstnacht en vrij helder. Minimum hier in de bebouwde kom van Enschede W 3.9 graden. Airport Twente heeft dikke grondvorst (-2?) gemeten.
  • 19/9 07:02 Frank:
    Blijkens de Synop van 00 uur U.T. / 02 uur onze tijd / 21 uur lokale tijd meldde Bermuda een W-wind 63 knopen (op de grens van windkracht 11 en 12 Bf) en een luchtdruk van 981 hPa. Gemelde weersomstandigheden: lichte regenbui.
  • 19/9 06:44 Gert:
    gisteren een paar kleine buitjes maar ook flink wat zon.
  • 18/9 23:51 Hans:
    Vandaag hier een maxtemp. van 16.9 en een droge dag. Hier en daar kwamen buitjes voor. Verder wisselend bewolkt met ook zon. Lekker fris..
  • 18/9 21:19 Pieter:
    Vandaag was een dag van jas aan, jas uit dan weer een warm zonnetje, dan weer dreigende wolken en een frisse NW wind , wel droog max 17 C
  • 18/9 08:59 Frank:
    Naar verwachting trekt Tropische Orkaan Humberto komende nacht vlak langs Bermuda (W-lijk deel N-lijke Atlantische Oceaan). Kerndruk Humberto momenteel 951 hPa; max.gem.wind nabij het Oog: 185 km/uur. Voor Bermuda geldt thans een Orkaan-waarschuwing. In de loop van komend weekeinde wordt Humberto in de West-circulatie opgenomen en transformeert dan naar een 'gewone' depressie..
  • 18/9 06:53 Ko:
    En weer een laag minimum: 3 graden! Sep is dankzij vele koude nachten een koele maand.
  • 17/9 23:25 Hans:
    Vandaag 16.3 als maximum in het enschedese bij wat zon en een enkel flutbuitje (<0.1 mm)
  • 17/9 20:48 Ted:
    Heerlijk verkwikkende dag. Meest half bewolkt bij een NW-5 bij een max van 17,5 graden. Dit is het heerlijkste weer wat er bestaat.
  • 17/9 18:25 Jaap:
    Koud! We kwamen in Diepenheim niet verder dan 15 graden. Ook nog een paar buien. Het leek eerst wel aardig te worden met weinig wind en veel zon, maar dat was snel voorbij. Een koude noordenwind stak op en dus ook nog die buien.
  • 17/9 08:45 Hans:
    Enschede-W: goed, fris weer met vrij veel sluierbewolking bij 10 graden.
  • 16/9 23:35 Hans:
    Vanochtend stevige regen bij 12+ graden, vanmiddag droger en uiteindelijk werd het in het enschedese 16.5 graden. Een koele septemberdag derhalve..Etmaalneerslag hier 12.1 mm.
  • 16/9 23:30 Jaap:
    In Diepenheim is vanaf de afgelopen nacht tot in de middag vrij veel regen gevallen. Het was een stuk killer dan gisteren. Nu slechts 14 graden tegen gisteren 22.Pas in de avond klaarde het op.
  • 16/9 18:59 Ko:
    Ook Breda zonloze dag. Vanochtend een aantal niet meetbare druppels. Sep heeft hier nog maar 12 mm opgeleverd ofwel zeer droog!
  • 16/9 16:52 John:
    In Rijen lichtgrijs zand, dus niet nat. Het is wel een bewolkte dag tot nu toe.
  • 16/9 16:45 Pieter:
    Een druilerige ochtend en een droge bewolkte middag Verrassend veel neerslag nl 12 mm. Septemberneerslag op de helft van de maand al 70 mm
  • 16/9 14:49 Kees:
    In Eindhoven toch nog een vervolg op het gedruppel van vanmorgen. Het motregent nu uit een loodgrijze lucht.
  • 16/9 13:44 Erik:
    Mooi: ruim 3mm in de regenmeter in mijn achtertuin (Bennekom).
  • 16/9 12:26 Kees:
    Ook in Eindhoven slechts een paar druppels gevallen; de droogte duurt hier onverminderd voort.
  • 16/9 11:13 Hans:
    Mooie regen vanmorgen in Enschede-W. Al 12 mm gevallen bij een actuele temp. van 12.6 graden. Kachelweer...
  • 16/9 09:19 John:
    In Rijen vanochtend een paar keer een handvol druppels. Dikke druppels dat wel, maar stoepen niet eens egaal nat.
  • 16/9 07:16 Hans:
    7.5 mm tot nu toe bij een actuele temperatuur van 13 graden. Het regent lekker door.
  • 16/9 06:36 Gert:
    Afgelopen nacht 5 mm
  • 15/9 23:32 Jaap:
    In de loop van de middag in Diepenheim aangekomen voor een dag of 5.In De Bilt vertrokken met veel zon, maar hier raakte het later bewolkt. Weer warme dagen :in DB werd het 22 graden, in Diepenheim 23.Warme dagen na vandaag weer even voorbij maar ik zie er nog wel een paar komen in de komende weken.
  • 15/9 21:59 Hans:
    Bijna zomers vandaag met 24 graden en veel zon, later in de middag geheel bewolkt vanuit het noorden.
  • 15/9 19:06 Pieter:
    Vanochtend veel zon en aangenaam warm 21 C In de loop van de middag steeds meer bewolking en een frisse wind 17 C
  • 15/9 16:47 Ted:
    Vies klef en geheel bewolkt. Hygro op 80%. In het zuidoosten zal het heerlijk zijn bij 33%. Daar is het nazomerweer. In hert westen met amper 20 graden absoluut niet. Niet meer dan redelijk herfstweer.
  • 15/9 16:21 Gert:
    Nu in de sc-bewolking
  • 15/9 12:34 Ted:
    Toch nog zonnig geworden. Temperatuur nu (12.20 uur) 19,5 graden. Wind was vanmorgen nog WZW-2. Nu al W-4.
  • 15/9 12:28 Gerard:
    Frisse wind in Schoorl momenteel, maar de zon warmt het geheel al weer wat op na de nachtelijke afkoeling, toch al 20 graden licht bewolkt op laag en hoog niveau.
  • 15/9 11:40 John:
    Ik vind het lekker, die nachten kouder dan 10 graden en dus tintelend fris aan de dag beginnen.
  • 15/9 11:08 Gert:
    Hier ook
  • 15/9 10:31 Hans:
    Een lucht met veel sluierbewolking boven Enschede-W. Temp. 14.6 (minimum 7.8). Voorbode van een weersverandering...
  • 15/9 09:12 Ted:
    Forse tegenvaller. Zwaar tot geheel bewolkt en de zon is al niet meer zichtbaar. Gisteravond was er al veel hogere bewolking.
  • 15/9 09:12 Ko:
    Afgelopen nacht 6 gr en al de 8ste behoorlijk koude nacht deze sep. Toch nog iets leuks aan dat saaie hogedrukweer.
  • 14/9 20:09 Hans:
    Mooie zaterdag in Enschede-W met precies 21 graden. Veel zon maar een fris begin (minimum 7 graden)
  • 14/9 19:38 Ted:
    Fraaie herfstdag met een max van 19,9 graden. Voor nazomer moet het boven de 20 graden zijn.
  • 14/9 16:04 Gert:
    mooie nazomerdag vandaag.
  • 13/9 18:00 Jaap:
    Ja, in De Bilt gisteren en vandaag 21 graden, dus twee warme dagen erbij. Dat kon door vrij veel zon en weinig wind.Er komen er nog een paar. Ondanks een paar koude periodes mag je toch echt wel van een mooie zomer spreken.
  • 13/9 16:07 John:
    Vandaag de 94e warme dag in De Bilt, we gaan de 100 welo weer halen dit jaar. Deze eeuw is dat al 5 keer gebeurd, in de hele vorige eeuw slechts 4 keer.
  • 13/9 09:37 Erik:
    Ruim 2mm zojuist bij de passage van het koufront in Bennekom.
Bekijk het archief
Vr 20 september 2019
Bezoekers online
Er zijn 1 gast en 6 leden aanwezig: BjŲrn, Jan, Johan, Karel, Paul, Richard
Inloggen