Sinds 1974
Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie

De laatste weerflitsen

  • 00:04
    Eesveen
    11,1°C
    (2/8) Licht bewolkt
  • 20:55
    Sluis
    17,8°C
    (2/8) Licht bewolkt
    Windrichting: WNW
    Windkracht: 2 = Zwakke wind
  • 20:16
    Clinge het Zeegat
    18,7°C
    (5/8) Half bewolkt
    Windrichting: NW
    Windkracht: 2 = Zwakke wind
Advertenties
Weerspecialist Bakker & Co Het magazine voor weerliefhebbers Weerhuisje

Optische verschijnselen

Inleiding

Peter Paul Hattinga VerschureLichtstralen van de zon en de maan komen niet ongehinderd door onze dampkring heen. Zij ontmoeten in onze luchtlaag allerlei deeltjes, zoals waterdruppeltjes, stofdeeltjes en ijskristalletjes, en niet in de laatste plaats de luchtmoleculen zelf. Deze soorten deeltjes hebben alle een specifieke uitwerking op lichtstralen en leiden zo tot bepaalde verschijnselen aan de hemel. Regelmatig gevormde deeltjes, zoals waterdruppels en ijskristallen, hebben spiegelende en lichtbrekende eigenschappen waardoor zij in staat zijn invallende lichtstralen volgens een karakteristiek patroon aan de hemel of in het landschap te bundelen. Als dat gebeurt zie je lichtvlekken of -bogen verschijnen. Deze lichtbundeling gaat in veel gevallen gepaard met kleurschifting, en gebeurt ten opzichte van bepaalde vaste punten aan de hemel, zoals de lichtbron of het zenit. Daarom hebben deze lichtverschijnselen vaak de gedaante van een boog of cirkel(deel) met spectrale kleuren. Omdat de verschijnselen te verklaren zijn middels de leer van het licht, de optica, worden zij aangeduid als optische verschijnselen.

Strikt genomen zijn deze optische verschijnselen geen meteorologische, maar natuurkundige verschijnselen.

De aanwezigheid van een bepaald optisch verschijnsel aan de hemel geeft evenwel informatie over de aard van de op dat ogenblik aanwezige deeltjes in de dampkring, en heeft dus meteorologische betekenis.

Men spreekt daarom ook wel van meteorologische optica.

 

Waarnemen

Optische verschijnselen worden vooral teweeggebracht door de lichtstralen van de zon en de maan. Hierna zal verder alleen over ‘de zon’ worden gesproken, maar daarmee wordt evengoed de maan als lichtbron bedoeld. Veel verschijnselen doen zich voor in het gebied aan de hemel nabij de zon (soms tot vlákbij de zon), en kunnen dus alleen worden gezien door in de richting van de zon te kijken. Daarom wordt eerst hier de waarschuwing gegeven: kijk nooit zondermeer recht in de zon ! Om verschijnselen in de buurt van de zon te zien moet je ervoor zorgen dat de zon voor de ogen is afgedekt, door de hand vóór de zon te houden, danwel zó te gaan staan dat de zon precies achter een dakrand, paal, schoorsteen of de kop van een straatlantaren staat. Verder is voor een goede waarneming van de hemel nabij de zon een donkere zonnebril onmisbaar. Dit laatste geldt natuurlijk niet voor waarnemingen bij de maan. Onder bepaalde omstandigheden kunnen optische verschijnselen ook worden gezien in het schijnsel van kunstmatige lichtbronnen, zoals straatlantarens. Zie ook de foto's!

 

Halos aan de hemelkoepelOptische verschijnselen schematisch afgebeeld.

Haloverschijnselen aan de hemel.

Boven: plaats aan de hemelkoepel,

Onder: projectietekening van dezelfde figuur in het platte vlak.

De letters duiden de volgende halovormen aan:

a   -- kring van 22 graden ('kleine kring')

bb -- bijzonnen van 22 graden

cc -- bovenraakboog en benedenraakboog van 22 graden

d   -- circumzenitale boog

e   -- bovenzijdelingse raakboog van 46 graden

ff   -- parhelische ring

kk -- benedenzijdelingse raakbogen van 46 graden

r    -- zoncave boog van Parry

ss -- onderste bogen van Lowitz

 

Het opmerken van optische verschijnselen is een zaak van ervaring. Je moet de omstandigheden herkennen waaronder de verschijnselen zich kunnen voordoen, en weten waarnaar je moet uitkijken. Ervaring begint met het zien van een regenboog of een heldere kring om de maan. Dat zijn dingen die snel de aandacht trekken. Wie kijkt niet naar die donkere regenbui, of naar die heldere volle maan? Daarom vallen deze verschijnselen aan veel ongeoefende mensen al op. Al veel minder mensen zien de bijregenboog ('dubbele regenboog'), laat staan een halo bij de zon, met raakbogen of de zuil. Er staan vele boeken en websites ter beschikking voor nadere informatie. En de rubriek Optische verschijnselen van Weerspiegel biedt door de jaren heen talloze voorbeelden van de meest uiteenlopende optische verschijnselen, gewoon met het ongewapende oog waargenomen in Nederland.

 

Pollenkrans

'kleine kring' in Cirrostratus

Pollenkrans vlakbij de zon.

De zon zelf is nét afgedekt door de straatlantaren. Deze krans ontstaat in stuifmeelkorrels en is alleen bij helder, onbewolkt weer te zien. Veel mensen hebben dan last van pollenallergie.

Halo: de kring van 22 graden of 'kleine kring' in Cirrostratus. De zon staat achter het gebladerte.

 

 

 

Halo Circumzenitale boog en bovenraakboog Halo bijzon en bovenraakboog in Cirrostratus
Halo: heldere circumzenitale boog (1) en zwakke bovenraakboog van 22 graden (2), in dunne Cirrostratus.

Halo: bijzon van 22 graden (1) en de bovenraakboog van 22 graden (2).

 

Halo bijzonnen Halozuilen bij de maan en bij lichtmasten

Halo: bijzonnen van 22 graden, links en rechts van de zon. De bijzonnen ontstaan in Cirrus en Cirrostratusbewolking.

De zon is afgedekt door een donker glaasje.

Halo: lichtzuilen boven lantaarns én door de maan, tijdens uitsneeuwende mist bij een temperatuur van min 7 graden. Links van de maan is ook een bijmaan van 22 graden te zien.

 

Zuil

Ring van Bishop

Halo: zuil boven de zon. De zon zelf is te zien door het donkere glaasje.

 

Ring van Bishop, tengevolgde van fijn vulkanisch stof in de stratosfeer. Deze ring is daarom alleen bij wolkenloze hemel te zien.

 

Het waarnemen houdt ook het documenteren in van wat men heeft gezien. Daarvoor worden bij de VWK twee soorten meldingsformulieren gebruikt. Formulier A is bestemd voor het overzicht van gedurende een maand waargenomen verschijnselen, terwijl formulier B ruimte biedt om bijzondere waarnemingen uitvoerig te beschrijven. Let wel: dat kan een verschijnsel zijn dat je kent en waarvan je weet dat het maar zeldzaam voorkomt, maar ook iets dat je niet kunt thuisbrengen. Ook dan maak je een uitvoerige beschrijving.

Irisatie in Altocumulus lenticularis Krans in Altocumulus.jpg
Iriserende wolk. Let op de kleuren langs de rand van de Altocumulus lenticularis.

Krans om de zon in Altocumuluswolken. De zon is afgedekt door een donker glaasje.

 

Conclusie

Het zal duidelijk zijn: die eenvoudige noemer optische verschijnselen omvat een zeer breed en gevarieerd scala van verschijnselen. Het gaat in deze inleiding te ver om die te bespreken. Wij verwijzen hier naar enkele websites en boeken waarin u zich op aangename wijze in deze materie kunt verdiepen. De foto's op onze VWK-site geven een indruk van enkele optische verschijnselen zoals we die in Nederland regelmatig kunnen zien. Daarom heb ik met opzet geen foto's van buitengewone of superheldere verschijnselen geplaatst.

 

Meer weten?

Boeken:

Minnaert, M. De natuurkunde van 't vrije veld (3 dln.), Zutphen, 1968/1970

Greenler, R., Rainbows, Halos, and Glories, Cambridge/New York/Sydney, 1980

Tape, W., Atmospheric Halos, Antarctic Research Series vol. 64, Washington D.C., 1994

Tape, W., en Jarmo Moilanen  Atmospheric Halos and the Search for Angle x, Washington D.C., 2006

 

Websites:

VWK ---> Achtergrond ---> Halo's

www.atoptics.co.uk (van Les Cowley, de absolute topper met zeer instructief beeldmateriaal én downloads over alle soorten optische verschijnselen, en verdere links)
HaloSIM simulatie programma

www.meteoros.de (uitgebreid beeldarchief)

 

 

 

 

22-01-2013 | WS_Rubriek_Optisch | 96
Nu lid worden
  • 23/5 20:31 Gerard:
    Aan de kust was het zodanig fris dat een zomerjas nodig was, verder heel veel vliegtuigcirrus waar de zon wel doorheen schemerde met wisselend succes.
  • 23/5 19:03 Pieter:
    vandaag een warme zon in combnatie met een koele wind (max 19 C), lekker weer om buiten te werken
  • 23/5 08:48 Hans:
    Gisteren een mooie zomerdag met hier in Enschede-W 26 graden! Er was ook vrij veel stapelbewolking maar dat mocht de zomerse pret niet drukken. Nu zon en half bewolkt met sluierbewolking en toch ook al weer 17.4 graden..
  • 22/5 19:09 John:
    Wel fijn, die relatieve koelte aan het begin van de dag. De nachtperiode is al kort.
  • 22/5 08:57 Hans:
    Gisteren hier in Enschede-W 22 graden, wel veel sluierbewolking, maar toch een aangename dag! Nu zonnig met wat lichte bewolking bij 14.2 graden. Ik ga hier voor een mooie zomerse dag (25+)
  • 21/5 12:28 Gerard:
    Hier is respectievelijk Breda en IJsselmuiden. In Schoorl redelijk zonnig maar toch wel veel opkomende cirro-stratus neigend naar alto-stratus. bij een gematigde temperatuur van 15.7 graden.en een westelijk windje.
  • 21/5 12:12 Gert:
    Hier onstaat de nodige cumuli naast veel cirrusvelden. Overigens leent de hoge bewolking zich wel voor optische verschijnselen. Ik ben geen specialist op dat gebied maar volgens mij was de bovenraak boog hier zichtbaar.
  • 21/5 11:54 Ko:
    Hier net andersom, van helder naar vrij bewolkt. Voorlopig saai, bij de tot nu toe 37 mm van mei komt waarschijnlijk niks meer bij. Daarmee eindigt ook mei ruim te droog.
  • 21/5 10:41 Hans:
    De zon schijnt hier flets door de zwaar bewolkte cirrostratuslucht. Temp. 17.3 dus lekker weer! Op naar de zomer toe deze komende week!
  • 20/5 22:51 Gerard:
    Veel zon vandaag aan de Noord-Hollandse kust. Iets verder landinwaarts waren fraaie buienformaties te zien, compleet met aambeeld.In Schoorl echter zonovergoten gebleven. Middagtemp. tussen 16 en 17 graden was ruim voldoende voor buitenactiviteiten.
  • 20/5 15:45 Marcel:
    En daar was dan een kleine maar heftige bui met twee ontladingen en zware hagel. 8 mm in een kwartier. Het kan dus nog :)
  • 20/5 13:45 John:
    In Rijen een bui gehad van 4 mm met hagel als erwten.
  • 20/5 13:35 Ko:
    Daarstraks een paar regendrupjes, niet meetbaar.
  • 20/5 13:34 Gert:
    Land inwaarts is hier en daar onweer aannemer
  • 20/5 09:05 Hans:
    Gisteren ondanks de druilerigheid en kilheid in de middag toch maar 1.2 mm regen. De natuur heeft veel meer (druil)regen nodig... Actueel zonnige perioden bij 11.5 graden.
  • 19/5 20:03 Ko:
    En helaas toch net geen zonloze dag kunnen scoren door de laatste zon momenten van de avond.
  • 19/5 18:27 Ko:
    Tweede dag op rij dat ze er zo naast zitten met hun voorspelde regen. Nog erger dan gister, vandaag de hele dag droog! Daarentegen wel zonloos en al frisser aanvoelend dan gister.
  • 19/5 17:59 John:
    Het gaat er zuinig met de regen, ook in Rijen. De hele gefaseerde operatie afkoeling heeft in geen enkele fase regen meer dan stoepen nat laten zien. Er is achterstand in groei in de moestuin door te droge gronden. Met name frambozen laten dat goed zien.
  • 19/5 08:25 Hans:
    Grijs nu hier in Enschede-W bij 16.7 graden. Gisteren een koelere dag met zo'n 19 graden, veel bewolking en maar 0.3 mm regen. De natuur heeft veel meer nodig!
  • 18/5 20:21 Ko:
    Ik kan het hier in Breda als een zonloze dag beschouwen. Lucht werd vanmiddag soms wel lichter maar de zon kwam er niet door. Op wat lichte spetters na vanochtend vroeg verder een droge dag gebleven.
  • 18/5 18:57 Marcel:
    De roeptoeters hebben zoals zo vaak in 2017 weer toegeslagen. Onweer, buiige regen.... niets ervan. Nog geen mm in Hilversum. Zal er wat terechtkomen van de buien die vannacht zouden komen? Wij geven de planten maar water, want met al die roeptoeters in de media.....
  • 18/5 12:07 Ko:
    Haha zielig Ted? Ik vind het heel wat aangenamer dan gister. Van die regen en buien komt hier vandaag echter vrijwel niks terecht. Wederom verkeerd ingeschat. Tot nu toe wel een grijze dag.
  • 18/5 11:47 John:
    In Rijen 1 mm regen bij elkaar gesprokkeld. Vanochtend nog af en toe een spatje. Tamelijk grijs, soms is de zon bleek te zien door hogere bewolking heen.
  • 18/5 10:09 Ted:
    Zelfs vandaag (donderdag) een zomerse dag! Vannacht om 0.35 uur nog een laatste warme vleugje met 25,3 graden. In Assendelft is nog nooit in de nachtelijke uren een 25-plusser gemeten in mei sinds 1930. Nu (9.55 uur) is het nog maar een zielige 12,5 graden.
  • 18/5 09:02 Hans:
    Gisteren hier in het enschedese (bebouwde kom!) maar liefst 31.3 graden. Veel te vroege tropische warmte wat mij betreft. Nu soms wat druilerig maar veel stelt de regen nog niet voor. Temp. zo-even 18.8 (minimum 18 in de nacht!) Waar hebben we het over??
  • 17/5 18:52 Dick:
    Hier in Capelle aan den IJssel, in mijn relatief koele achtertuin, een max. van 28,2C. Rotterdam op een haar na tropisch. Mijn collega's en ik vonden het te warm, gisteren al.
  • 17/5 17:34 Sebastiaan:
    HvH 31c! Niemand had dit verwacht. Vies warm vind ik het momenteel. Op naar de afkoeling van morgen!
  • 17/5 16:46 John:
    Toch tropisch geworden te Gilze-Rijen KNMI. IK had het net niet verwacht, zie lenteforum.
  • 17/5 14:47 Gerben:
    Volkel als 1e tropisch
  • 17/5 14:27 John:
    Ik dacht het al te voelen. Op zich, gecombineerd met meer wind dan vanochtend, is het meer opwekkend warm geworden.
  • 17/5 14:16 Gerben:
    Het is goed te doen. Erg droge lucht en een laag dauwpunt.
  • 17/5 14:12 John:
    Ja hoor, zo juist al 29 graden te Rijen. Zo'n beetje het warmste plekje van het land op dit moment.
  • 17/5 13:25 Ko:
    Vanochtend zelfs nog kortstondig wat lichte regen. De stoepen waren licht vochtig te noemen.
  • 17/5 10:44 John:
    Ik moet er wel aan wennen ineens zo zomers, lauwe nachten, hogere dauwpunten. Geen enkel dekbed meer nodig. Benauwd aanvoelend zonnetje tijdens doorschijnende wolkenvelden.
  • 17/5 10:24 Hans:
    Gisteren hier in de bebouwde kom van Enschede-W in mijn achtertuin 27.5 graden! De eerste voluit zomerse dag! Vandaag bij veel zon in de richting van de tropische grens? Zo-even zonnig maar wel wat flets bij 24.6 graden (minimum 17 graden!).
Bekijk het archief
Wo 24 mei 2017
Bezoekers online
Er zijn 68 gasten en 10 leden aanwezig: Adrie, Bert, Gieny, Henk, Martijn, Ted, Theo, Theo
Inloggen