Sinds 1974
Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie

De laatste weerflitsen

  • 00:07
    Eesveen
    10,3°C
    (5/8) Half bewolkt
  • 20:50
    Sluis
    14,3°C
    (7/8) Zwaar bewolkt
    Windrichting: WZW
    Windkracht: 3 = Matige wind
  • 19:54
    Clinge het Zeegat
    16°C
    (7/8) Zwaar bewolkt
    Windrichting: WZW
    Windkracht: 1 = Zwakke wind
Advertenties
Weerspecialist Bakker & Co Het magazine voor weerliefhebbers Weerhuisje

Optische verschijnselen

Inleiding

Peter Paul Hattinga VerschureLichtstralen van de zon en de maan komen niet ongehinderd door onze dampkring heen. Zij ontmoeten in onze luchtlaag allerlei deeltjes, zoals waterdruppeltjes, stofdeeltjes en ijskristalletjes, en niet in de laatste plaats de luchtmoleculen zelf. Deze soorten deeltjes hebben alle een specifieke uitwerking op lichtstralen en leiden zo tot bepaalde verschijnselen aan de hemel. Regelmatig gevormde deeltjes, zoals waterdruppels en ijskristallen, hebben spiegelende en lichtbrekende eigenschappen waardoor zij in staat zijn invallende lichtstralen volgens een karakteristiek patroon aan de hemel of in het landschap te bundelen. Als dat gebeurt zie je lichtvlekken of -bogen verschijnen. Deze lichtbundeling gaat in veel gevallen gepaard met kleurschifting, en gebeurt ten opzichte van bepaalde vaste punten aan de hemel, zoals de lichtbron of het zenit. Daarom hebben deze lichtverschijnselen vaak de gedaante van een boog of cirkel(deel) met spectrale kleuren. Omdat de verschijnselen te verklaren zijn middels de leer van het licht, de optica, worden zij aangeduid als optische verschijnselen.

Strikt genomen zijn deze optische verschijnselen geen meteorologische, maar natuurkundige verschijnselen.

De aanwezigheid van een bepaald optisch verschijnsel aan de hemel geeft evenwel informatie over de aard van de op dat ogenblik aanwezige deeltjes in de dampkring, en heeft dus meteorologische betekenis.

Men spreekt daarom ook wel van meteorologische optica.

 

Waarnemen

Optische verschijnselen worden vooral teweeggebracht door de lichtstralen van de zon en de maan. Hierna zal verder alleen over ‘de zon’ worden gesproken, maar daarmee wordt evengoed de maan als lichtbron bedoeld. Veel verschijnselen doen zich voor in het gebied aan de hemel nabij de zon (soms tot vlákbij de zon), en kunnen dus alleen worden gezien door in de richting van de zon te kijken. Daarom wordt eerst hier de waarschuwing gegeven: kijk nooit zondermeer recht in de zon ! Om verschijnselen in de buurt van de zon te zien moet je ervoor zorgen dat de zon voor de ogen is afgedekt, door de hand vóór de zon te houden, danwel zó te gaan staan dat de zon precies achter een dakrand, paal, schoorsteen of de kop van een straatlantaren staat. Verder is voor een goede waarneming van de hemel nabij de zon een donkere zonnebril onmisbaar. Dit laatste geldt natuurlijk niet voor waarnemingen bij de maan. Onder bepaalde omstandigheden kunnen optische verschijnselen ook worden gezien in het schijnsel van kunstmatige lichtbronnen, zoals straatlantarens. Zie ook de foto's!

 

Halos aan de hemelkoepelOptische verschijnselen schematisch afgebeeld.

Haloverschijnselen aan de hemel.

Boven: plaats aan de hemelkoepel,

Onder: projectietekening van dezelfde figuur in het platte vlak.

De letters duiden de volgende halovormen aan:

a   -- kring van 22 graden ('kleine kring')

bb -- bijzonnen van 22 graden

cc -- bovenraakboog en benedenraakboog van 22 graden

d   -- circumzenitale boog

e   -- bovenzijdelingse raakboog van 46 graden

ff   -- parhelische ring

kk -- benedenzijdelingse raakbogen van 46 graden

r    -- zoncave boog van Parry

ss -- onderste bogen van Lowitz

 

Het opmerken van optische verschijnselen is een zaak van ervaring. Je moet de omstandigheden herkennen waaronder de verschijnselen zich kunnen voordoen, en weten waarnaar je moet uitkijken. Ervaring begint met het zien van een regenboog of een heldere kring om de maan. Dat zijn dingen die snel de aandacht trekken. Wie kijkt niet naar die donkere regenbui, of naar die heldere volle maan? Daarom vallen deze verschijnselen aan veel ongeoefende mensen al op. Al veel minder mensen zien de bijregenboog ('dubbele regenboog'), laat staan een halo bij de zon, met raakbogen of de zuil. Er staan vele boeken en websites ter beschikking voor nadere informatie. En de rubriek Optische verschijnselen van Weerspiegel biedt door de jaren heen talloze voorbeelden van de meest uiteenlopende optische verschijnselen, gewoon met het ongewapende oog waargenomen in Nederland.

 

Pollenkrans

'kleine kring' in Cirrostratus

Pollenkrans vlakbij de zon.

De zon zelf is nét afgedekt door de straatlantaren. Deze krans ontstaat in stuifmeelkorrels en is alleen bij helder, onbewolkt weer te zien. Veel mensen hebben dan last van pollenallergie.

Halo: de kring van 22 graden of 'kleine kring' in Cirrostratus. De zon staat achter het gebladerte.

 

 

 

Halo Circumzenitale boog en bovenraakboog Halo bijzon en bovenraakboog in Cirrostratus
Halo: heldere circumzenitale boog (1) en zwakke bovenraakboog van 22 graden (2), in dunne Cirrostratus.

Halo: bijzon van 22 graden (1) en de bovenraakboog van 22 graden (2).

 

Halo bijzonnen Halozuilen bij de maan en bij lichtmasten

Halo: bijzonnen van 22 graden, links en rechts van de zon. De bijzonnen ontstaan in Cirrus en Cirrostratusbewolking.

De zon is afgedekt door een donker glaasje.

Halo: lichtzuilen boven lantaarns én door de maan, tijdens uitsneeuwende mist bij een temperatuur van min 7 graden. Links van de maan is ook een bijmaan van 22 graden te zien.

 

Zuil

Ring van Bishop

Halo: zuil boven de zon. De zon zelf is te zien door het donkere glaasje.

 

Ring van Bishop, tengevolgde van fijn vulkanisch stof in de stratosfeer. Deze ring is daarom alleen bij wolkenloze hemel te zien.

 

Het waarnemen houdt ook het documenteren in van wat men heeft gezien. Daarvoor worden bij de VWK twee soorten meldingsformulieren gebruikt. Formulier A is bestemd voor het overzicht van gedurende een maand waargenomen verschijnselen, terwijl formulier B ruimte biedt om bijzondere waarnemingen uitvoerig te beschrijven. Let wel: dat kan een verschijnsel zijn dat je kent en waarvan je weet dat het maar zeldzaam voorkomt, maar ook iets dat je niet kunt thuisbrengen. Ook dan maak je een uitvoerige beschrijving.

Irisatie in Altocumulus lenticularis Krans in Altocumulus.jpg
Iriserende wolk. Let op de kleuren langs de rand van de Altocumulus lenticularis.

Krans om de zon in Altocumuluswolken. De zon is afgedekt door een donker glaasje.

 

Conclusie

Het zal duidelijk zijn: die eenvoudige noemer optische verschijnselen omvat een zeer breed en gevarieerd scala van verschijnselen. Het gaat in deze inleiding te ver om die te bespreken. Wij verwijzen hier naar enkele websites en boeken waarin u zich op aangename wijze in deze materie kunt verdiepen. De foto's op onze VWK-site geven een indruk van enkele optische verschijnselen zoals we die in Nederland regelmatig kunnen zien. Daarom heb ik met opzet geen foto's van buitengewone of superheldere verschijnselen geplaatst.

 

Meer weten?

Boeken:

Minnaert, M. De natuurkunde van 't vrije veld (3 dln.), Zutphen, 1968/1970

Greenler, R., Rainbows, Halos, and Glories, Cambridge/New York/Sydney, 1980

Tape, W., Atmospheric Halos, Antarctic Research Series vol. 64, Washington D.C., 1994

Tape, W., en Jarmo Moilanen  Atmospheric Halos and the Search for Angle x, Washington D.C., 2006

 

Websites:

VWK ---> Achtergrond ---> Halo's

www.atoptics.co.uk (van Les Cowley, de absolute topper met zeer instructief beeldmateriaal én downloads over alle soorten optische verschijnselen, en verdere links)
HaloSIM simulatie programma

www.meteoros.de (uitgebreid beeldarchief)

 

 

 

 

22-01-2013 | WS_Rubriek_Optisch | 96
Nu lid worden
  • 30/3 00:03 Hans:
    Met 14.6 graden toch een vrij fris aandoende dag vandaag. Het bleef ook overwegend bewolkt.
  • 29/3 21:23 Jaap:
    Voorjaarssprongen. Maximum vandaag 14 gr. En een groot deel van de dag zwaar bewolkt. Wel droog. Morgen weer een sprong, nu weer omhoog?
  • 29/3 12:06 Ko:
    Geheel bewolkte ochtend in Breda. Een groot verschil met de afgelopen week en ook morgen weer. Ondanks het vrij kort duurde vond ik het onweer gisteravond erg mooi, behalve meerdere ontladingen zaten er ook vrij zware donders tussen.
  • 29/3 09:56 John:
    Gisteren hier in Oss een onweersdag, o.k., het was maar een klap, maar vooruit. Neerslaghoeveelheid stelde ook niks voor met 0,3 mm. Vanmorgen enkele druppels.
  • 29/3 08:55 Hans:
    Het heeft vanmorgen wat gedruppeld (<0.1 mm) en het is zacht gebleven (9.9 als minimum). Actueel geheel bewolkt bij 10.3 graden. Gisteren de eerste warme dag met 20.4 graden. Het ultieme lenteweer!!
  • 29/3 08:49 Joost:
    In Woensdrecht geheel bewolkt, De temperatuur is om 08:49u, 11.2 C met een matige zuidwesten wind.
  • 28/3 22:43 Dick:
    Hier in Capelle aan den IJssel een nipte warme dag: 20,1 C. Blijft toch een bijzondere ervaring in maart, alleen niet meer uitzonderlijk.
  • 28/3 22:35 Jaap:
    Grote amplitude ook hier: min. +0,5, max. ruim 19. Warme dag hier net niet gehaald, maar het was natuurlijk grandioos. Later wat dreigende luchten, maar hier viel tot nu maar een heel klein buitje. Rond de twintig graden eind maart is heel af en toe voorgekomen, ook vůůr de temperatuursprong. Het blijft wel bijzonder.
  • 28/3 22:28 Edward:
    Van de KNMI stations is Eindhoven de topper: 0,7 naar 21,0. Hier in Rotterdam (aan de rand van de stad) 1,8 naar 21,2.
  • 28/3 22:00 Bert:
    Vandaag in Eerbeek een amplitude van 20,4 C. (-0,7--19,7) Zojuist een regenbui; onweer was er al weer uit.
  • 28/3 20:28 Ko:
    Wat mij betreft weercijfer vandaag op de valreep opgeschroefd van 1 naar een magere 4. Twee kleine onweersbuitjes, in de tweede zat zelfs wat hagel bij. Toch 2 mm gescoord met een frisse regengeur na droogte.
  • 28/3 19:29 Pieter:
    Wat mij betreft krijgen maandag en dinsdag allebei het weercijfer 10. droog ,zonnig weinig wind en aangename temperaturen Echt lente !!
  • 28/3 19:20 Ko:
    Breda ook regenbui met onweer. Ongelofelijk
  • 28/3 18:55 Herman:
    Om 18:32 een keer onweer gevolgd door lichte regen te Wouw met regenboog
  • 28/3 14:40 Gert:
    Eerste warme dag in het zuidelijke deel van Nederland een feit
  • 28/3 07:33 Hans:
    Geweldige dag gisteren met heldere zonneschijn! Het werd hier in Enschede-W 19.6 graden! Ook nu weer een mooi begin van de dinsdag met lichte bewolking en nog fris met 3.6 graden.
  • 27/3 22:09 John:
    Wat een dag. Felle zonneschijn. En bij momenten zomers warm aanvoelend in de zon bij wegvallende wind. Dat wil zeggen: zweten zonder inspanning.
  • 27/3 21:44 Jaap:
    Behoorlijk veel zon vandaag; buiten contrails eigenlijk geen bewolking. Omdat de wind nu weer in het ZO zat, werd het warmer: 17 gr. maximaal en dat is hoog voor eind maart.
  • 27/3 21:13 Gerard:
    In Noord-Holland Noord was de hemel aanvankelijk niet zichtbaar door vrij dichte mist. Autodaken waren opnieuw aangevroren. Na het optrekken van de mist resteerde een mislukte Mondriaan van vliegtuigstrepen, want behalve loodrecht ook kriskras door elkaar lopend. Ook deze bewolking verminderde allengs naar mate de dag vorderde en uiteindelijk werd het blauw steeds minder Zeeuws en meer en meer Delfts.
  • 27/3 16:30 Gerben:
    Heino een voorlopige dagelijkse gang van 19,5 graden : )
  • 27/3 07:25 Hans:
    Temp. zo-even gedaald tot 2.9 (minimum tot nu toe) bij een heldere lucht (een enkele trail daargelaten). Gisteren wat schraal in de wind maar hier in de achtertuin toch nog een aangename 15.3
  • 26/3 23:09 Jaap:
    Drie dagen achtereen ongeveer het zelfde weer: vrij veel zon, na een koude nacht max. ong. 14 gr. Vandaag een graadje minder door wolkenvelden van hoge bewolking en een iets gekrompen wind. Gevoelstemp. is lager door droge lucht.
  • 26/3 12:45 Gerard:
    Vanmorgen was de hemel geheel bedekt met vliegtuigcirrus, oude ver uitgegroeide en jongere, wel doorschijnend in verschillende mate zodat het toch best zonnig aandeed. Later loste ook deze bewolking meer en meer op. Lage bewolking niet gehad.
  • 26/3 11:11 John:
    Lage wolken lossen op in Rijen.
  • 26/3 09:35 Hans:
    Gisteren een schitterende lentedag (16.1 graden!). Zeer lage luchtvochtigheid (in de middag 25 %). Derhalve helder zonnig! Nu bewolkt in Enschede-W bij 6.6 graden.
  • 25/3 19:37 John:
    Groot verschil inderdaad in of uit de wind en/of in of uit de zon. Ik zag vanmiddag in Brabant dauwpunten tot - 2 graden. Daarbij + 15 graden. Zeer droge lucht dus.
  • 25/3 18:41 Ted:
    Fraai lenteweer. Maar door de zeer lage vochtigheid was het zelfs in de zon zelfs koud. Het werd 14,5 graden bij een relatieve vochtigheid van 16,5%. Deze waarde werd bereikt om 13.40 uur. Nu zakt de temperatuur zeer snel naar 7,5 graden om 18.30 uur.
  • 25/3 08:28 Hans:
    En natuurlijk de lage luchtvochtigheid gisteren deed het in de schaduw best wel fris aanvoelen.
  • 25/3 08:26 Hans:
    Nog wat fris en licht bewolkt hier in het enschedese bij 4 graden (minimum 3) Het wordt weer een mooie dag! Gisteren 15.3 graden.
  • 24/3 18:06 John:
    Grote verschillen op straat, tussen schaduwzijde en zonzijde. Scheelt een jas minstens.
  • 24/3 17:35 Pieter:
    Vanmiddag lekker in de tuin gezeten, op een luw plekje in de zon was het heerlijk, maar in de wind was het een stuk frisser.
  • 24/3 09:35 Gerard:
    De hemel is blauw maar ook weer niet: bijna volledige bedekking met doorschijnende vliegtuigcirrus. Het was toch nog fris vanmorgen bij het rondje met het hondje: vooral de straffe wind bij 5 graden deed het koud aanvoelen.
  • 24/3 07:40 Hans:
    Door bewolking is de temp. niet lager gekomen dan 6.2 (op dit moment). Het is nu half tot zwaar bewolkt in Enschede-W Gisteren weer een mooie 14.5 graden bij zon/bewolking.
  • 23/3 21:57 Jaap:
    Veel zon, maar een schrale oostenwind. Gevoelstemp. daardoor wat lager dan de werkelijke 14 gr.
  • 23/3 07:35 Hans:
    Losse wolkenvelden stratocumulus boven Enschede-W bij 5.6 graden (minimum 3.9). Het is hier dan ook niet helder geweest. Gisteren met 14.2 graden een mooie maartdag!
Bekijk het archief
Do 30 maart 2017
Bezoekers online
Er zijn 56 gasten en 4 leden aanwezig: Adrie, Andrť, Ed, Henk
Inloggen