Sinds 1974
Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie

De laatste weerflitsen

  • 00:04
    Eesveen
    11,1°C
    (2/8) Licht bewolkt
  • 20:55
    Sluis
    17,8°C
    (2/8) Licht bewolkt
    Windrichting: WNW
    Windkracht: 2 = Zwakke wind
  • 20:16
    Clinge het Zeegat
    18,7°C
    (5/8) Half bewolkt
    Windrichting: NW
    Windkracht: 2 = Zwakke wind
Advertenties
Weerspecialist Bakker & Co Het magazine voor weerliefhebbers Weerhuisje

Poollicht

Lichtverschijnselen in de hoogste lagen van de dampkring, de ionosfeer. De poollichtverschijnselen zijn geconcentreerd in de zogeheten poollichtgordels. Dat zijn ringvormige gebieden op hoge geografische breedten rond de magnetische noord- en zuidpool van de aarde. Daarom treedt poollicht voornamelijk boven 60 graden noorder- en zuiderbreedte op. Het wordt op de respectievelijke halfronden ook noorder- danwel zuiderlicht genoemd, of aurora borealis en aurora australis. Op de geografische polen (rond 90 graden NB en ZB) wordt het verschijnsel weer veel minder gezien.

Energie
Het poollicht wordt veroorzaakt door geladen deeltjes die bij uitbarstingen op de zon de ruimte in zijn geschoten. Als een wolk van deze deeltjes in de buurt van de aarde komt, worden de deeltjes door de krachtlijnen van het aardmagnetisch veld naar de noord- en zuidpool geleid waar zij in botsing komen met atmosferische stikstof- en zuurstofatomen. Die raken daardoor in aangeslagen toestand. Bij terugkeer in hun stabiele toestand komt de opgedane energie vrij in de vorm van licht. De lichtverschijnselen vinden plaats op minimaal ongeveer 100 kilometer hoogte en kunnen reiken tot 1000 kilometer hoogte. Poollicht treedt het meest frequent op in perioden van vergrote zonne-activiteit.
Kleuren van poollicht
Afbeelding 1
Poollicht en het ontstaan van kleuren op diverse hoogten in de atmosfeer


Op andere planeten van het zonnestelsel blijkt ook poollicht op te treden. Het verschijnsel is waargenomen bij Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Deze planeten hebben een atmosfeer waarin botsingen van geladen zonnedeeltjes met atmosferische gasatomen kunnen plaatsvinden.
Poollicht op Saturnus
Afbeelding 2
Poollicht op Saturnus


Poollicht in Nederland
Op het noordelijk halfrond ligt de gordel met de grootste poollichtfrequentie over de zuidpunt van Groenland, IJsland, Lapland en Nova Zembla. Nederland ligt in een marginale zone waar in gemiddeld één van de honderd gevallen het poollicht zichtbaar wordt. Het op zichzelf algemene verschijnsel is daarmee voor onze streken een zeldzaamheid. In jaren met verhoogde zonneactiviteit wordt het op 5 a 10 dagen in ons land gemeld. De meeste waarnemingen komen nog uit het noorden van het land. Slechts heel zelden is het poollicht zo sterk dat het ook vanuit de stad is te zien.
Poollicht in Nederland
Afbeelding 3
Poollichtopnamen in Nederland gemaakt.
Links: 17 maart 2015, rechtsboven: 17 november 1989, rechtsonder: 13 maart 1989


Waarnemen van poollicht
Poollicht is alleen 's nachts te zien. Het blauwe strooilicht van de zonbeschenen atmosfeer overstraalt poollicht aan de daghemel.
In de meeste gevallen is poollicht in Nederland maar heel zwak. Om het te zien moet je dan ook een locatie kiezen waar zo min mogelijk storende lichtbronnen zijn. De hemel moet vrij zijn van wolken, en het zicht moet goed zijn. Een atmosfeer met veel waterdamp of stof kan zwak poollicht al aan het gezicht onttrekken, ook als er geen wolken zijn. De beste waarnemingsplek heeft een vrij uitzicht op (in ieder geval) de noordelijke hemelhelft, en ligt ten noorden van storende lichtbronnen zoals steden, snelwegen en kassencomplexen. De in Nederland beste locaties zijn het strand, de Friese en Groningse Waddenkust, de Afsluitdijk, de Waddeneilanden en de zuidoevers van het IJsselmeer.
Lichtvervuiling in Nederland
Afbeelding 4
Lichtvervuiling bemoeilijkt het waarnemen van poollicht in Nederland. Alleen in de zwarte en donkerblauwe gebieden op het kaartje is zwak poollicht waarneembaar. Alleen de helderste poollichten, zoals dat van 13 maart 1989 (zie afbeelding 3d) zijn ook vanuit het centrum van de grote steden te zien.


Een waarnemingsverslag moet voorzien zijn van gegevens omtrent plaats, datum en tijdstippen, en waarnemingsomstandigheden. De waarnemer kan bij zijn beschrijving van het verschijnsel de opgetreden vormen benoemen aan de hand van de internationale codering van basisvormen (zie kader hieronder). De helderheid van poollicht wordt uitgedrukt in de volgende vierdelige schaal:
1 -- Als de melkweg. Kleurgewaarwording nauwelijks mogelijk, meestal is iets rood te onderscheiden;
2 -- Als ijle Cirruswolken, beschenen door de maan;
3 -- Als stapelwolken, beschenen door de maan;
4 -- Landschap verlicht zoals bij volle maan.

Basisvormen
Er worden internationaal negen basisvormen van het poollicht onderscheiden. Het meest karakteristiek van poollicht is evenwel de voortdurende verandering van vorm, zodat dikwijls meerdere basisvormen tegelijkertijd verschijnen of overgangsvormen te zien zijn.
Behalve de typologische veelvormigheid kan poollicht ook verschillende vormen van dynamiek vertonen. Stralen kunnen snel van helderheid wisselen, en gordijnen bewegen aan de hemel alsof zij door een zachte wind worden aangeroerd. Banden en stralen lijken de meest dynamische vormen te zijn. Voorts kan poollicht pulseren, waarbij de lichtsterkte snelle wisselingen ondergaat. Poollicht met sterke dynamiek wordt alleen gezien in gebieden rond de poollichtgordel.
De 9 poollichtvormen
Afbeelding 5
De negen basisvormen van poollicht.

Basisvormen poollicht (beschreven voor het noordelijk halfrond; voor het zuidelijk halfrond moet de toevoeging 'noordelijk' worden gelezen als 'zuidelijk')

  • G  glow
    Gloed. Lichtgloed aan de noordelijke horizon. Deze zal in de meeste gevallen het bovenste gedeelte zijn van een grotendeels onder de horizon liggende homogene boog, HA.
  • HA  homogeneous arc
    Homogene boog. Boog aan de noordelijke hemel met kenmerkend donker segment eronder.
  • RA  ray arc
    Boog met stralenstructuur. Boog aan de noordelijke hemel met kenmerkend donker segment eronder.
  • HB  homogeneous band(s)
    Homogene band(en). Gladde, min of meer scherp begrensde lichtbanden zonder lijn- of stralenstructuur en met zichtbare uiteinden.
  • RB  ray band(s)
    Banden met stralenstructuur. Lichtbanden die zijn opgebouwd uit min of meer scherp afgetekende stralen, en met zichtbare uiteinden.
  • D  draperies
    Gordijnen. Karakteristieke variant van banden met stralenstructuur waarbij deze in bochten of kronkels verschijnen waardoor ze een gordijnachtige vorm krijgen.
  • R  ray(s)
    Stralen. Losse stralen zonder samenhangende boog- of bandstructuur. Het kan voorkomen dat maar één straal te zien is.
  • S  surfaces
    Vlakken. Lichtende vlakken zonder structuur. Vaak als een 'achtergrondgloed' waarin ook  andere poollichtvormen verschijnen.
  • C  corona
    Kroon of corona. Als poollicht met stralenstructuren nabij het zenit verschijnt lijken de stralen door perspectiefwerking in één punt samen te komen.


Voorspellen van poollicht
Poollicht kan altijd voorkomen, als het maar donker is. Maar de waarschijnlijkheid dat het te zien zal zijn is niet altijd hetzelfde. Wij bekijken hier de kans op poollicht in Nederland in drie tijdsschalen: op jaarschaal, op seizoensschaal en op dagschaal.

  • Poollichtkans op jaarschaal
    De poollichtactiviteit is nauw verbonden met de zonneactiviteit. Die is niet constant, maar vertoont een regelmatige cyclus die elke elf jaar een maximum kent. Perioden met maximale zonneactiviteit waren er rond 1989, 2000 en 2012. In de jaren rond de maximale zonneactiviteit wordt vaker poollicht waargenomen dan tijdens de jaren rond een minimum.
  • Poollichtkans op seizoensschaal
    Hoewel poollicht in alle tijden van het jaar voorkomt is de kans om het te zien uiteraard groter in de seizoenen waarin het langer donker is. Er blijkt evenwel een verhoogde poollichtactiviteit te bestaan in de perioden waarin de aardse equator ongeveer op de zon gericht is, rond de equinoxen. Ruwweg kan aldus gesteld worden dat in het voorjaar en najaar de poollichtkans wat hoger ligt dan in de winter en (latent) in de zomer.
  • Poollichtkans op dagschaal
    De zonneactiviteit kent buiten de elfjaarlijkse cyclus geen regelmaat. Er kan dan ook geen enkele voorspelling worden gegeven van tijdstip en datum waarop een zonneuitbarsting zal plaatsvinden en poollicht kan optreden. Voor inzicht in de actuele poollichtkans kun je de volgende stappen ondernemen:
    Let op zonnevlekken.
    De poollichtkans is groter als duidelijke zonnevlekken te zien zijn, vooral op het midden van de zon en iets rechts daarvan;
    Volg het verloop van de zonneactiviteit via websites. Er zijn diverse websites die actuele meetgegevens van de zonneactiviteit en het aardmagnetisme tonen. Let daarbij met name op de zogeheten Kp-index. Dat is een graadmeter voor de verstoring van het aardmagnetisch veld, uitgedrukt in een 9-delige schaal. Als de Kp-index 7 of hoger is is er op dat moment een reëele kans op poollicht in Nederland.

Zonneactiviteit en aardmagnetisme
Afbeelding 6
In het midden de zon met enkele grote zonnevlekken. Links een registratie van diverse componenten van het aardmagnetisch veld gedurende een geomagnetische storm, rechts een diagram van drie-uurlijkse gemiddelden van de Kp-index.


Auteur: Peter Paul Hattinga Verschure

Zie ook:
Current Solar Data from NOAA
Poollicht monitor
Space Weather


12-05-2015 | Achtergrond_A_Z | 1509
Nu lid worden
  • 23/5 20:31 Gerard:
    Aan de kust was het zodanig fris dat een zomerjas nodig was, verder heel veel vliegtuigcirrus waar de zon wel doorheen schemerde met wisselend succes.
  • 23/5 19:03 Pieter:
    vandaag een warme zon in combnatie met een koele wind (max 19 C), lekker weer om buiten te werken
  • 23/5 08:48 Hans:
    Gisteren een mooie zomerdag met hier in Enschede-W 26 graden! Er was ook vrij veel stapelbewolking maar dat mocht de zomerse pret niet drukken. Nu zon en half bewolkt met sluierbewolking en toch ook al weer 17.4 graden..
  • 22/5 19:09 John:
    Wel fijn, die relatieve koelte aan het begin van de dag. De nachtperiode is al kort.
  • 22/5 08:57 Hans:
    Gisteren hier in Enschede-W 22 graden, wel veel sluierbewolking, maar toch een aangename dag! Nu zonnig met wat lichte bewolking bij 14.2 graden. Ik ga hier voor een mooie zomerse dag (25+)
  • 21/5 12:28 Gerard:
    Hier is respectievelijk Breda en IJsselmuiden. In Schoorl redelijk zonnig maar toch wel veel opkomende cirro-stratus neigend naar alto-stratus. bij een gematigde temperatuur van 15.7 graden.en een westelijk windje.
  • 21/5 12:12 Gert:
    Hier onstaat de nodige cumuli naast veel cirrusvelden. Overigens leent de hoge bewolking zich wel voor optische verschijnselen. Ik ben geen specialist op dat gebied maar volgens mij was de bovenraak boog hier zichtbaar.
  • 21/5 11:54 Ko:
    Hier net andersom, van helder naar vrij bewolkt. Voorlopig saai, bij de tot nu toe 37 mm van mei komt waarschijnlijk niks meer bij. Daarmee eindigt ook mei ruim te droog.
  • 21/5 10:41 Hans:
    De zon schijnt hier flets door de zwaar bewolkte cirrostratuslucht. Temp. 17.3 dus lekker weer! Op naar de zomer toe deze komende week!
  • 20/5 22:51 Gerard:
    Veel zon vandaag aan de Noord-Hollandse kust. Iets verder landinwaarts waren fraaie buienformaties te zien, compleet met aambeeld.In Schoorl echter zonovergoten gebleven. Middagtemp. tussen 16 en 17 graden was ruim voldoende voor buitenactiviteiten.
  • 20/5 15:45 Marcel:
    En daar was dan een kleine maar heftige bui met twee ontladingen en zware hagel. 8 mm in een kwartier. Het kan dus nog :)
  • 20/5 13:45 John:
    In Rijen een bui gehad van 4 mm met hagel als erwten.
  • 20/5 13:35 Ko:
    Daarstraks een paar regendrupjes, niet meetbaar.
  • 20/5 13:34 Gert:
    Land inwaarts is hier en daar onweer aannemer
  • 20/5 09:05 Hans:
    Gisteren ondanks de druilerigheid en kilheid in de middag toch maar 1.2 mm regen. De natuur heeft veel meer (druil)regen nodig... Actueel zonnige perioden bij 11.5 graden.
  • 19/5 20:03 Ko:
    En helaas toch net geen zonloze dag kunnen scoren door de laatste zon momenten van de avond.
  • 19/5 18:27 Ko:
    Tweede dag op rij dat ze er zo naast zitten met hun voorspelde regen. Nog erger dan gister, vandaag de hele dag droog! Daarentegen wel zonloos en al frisser aanvoelend dan gister.
  • 19/5 17:59 John:
    Het gaat er zuinig met de regen, ook in Rijen. De hele gefaseerde operatie afkoeling heeft in geen enkele fase regen meer dan stoepen nat laten zien. Er is achterstand in groei in de moestuin door te droge gronden. Met name frambozen laten dat goed zien.
  • 19/5 08:25 Hans:
    Grijs nu hier in Enschede-W bij 16.7 graden. Gisteren een koelere dag met zo'n 19 graden, veel bewolking en maar 0.3 mm regen. De natuur heeft veel meer nodig!
  • 18/5 20:21 Ko:
    Ik kan het hier in Breda als een zonloze dag beschouwen. Lucht werd vanmiddag soms wel lichter maar de zon kwam er niet door. Op wat lichte spetters na vanochtend vroeg verder een droge dag gebleven.
  • 18/5 18:57 Marcel:
    De roeptoeters hebben zoals zo vaak in 2017 weer toegeslagen. Onweer, buiige regen.... niets ervan. Nog geen mm in Hilversum. Zal er wat terechtkomen van de buien die vannacht zouden komen? Wij geven de planten maar water, want met al die roeptoeters in de media.....
  • 18/5 12:07 Ko:
    Haha zielig Ted? Ik vind het heel wat aangenamer dan gister. Van die regen en buien komt hier vandaag echter vrijwel niks terecht. Wederom verkeerd ingeschat. Tot nu toe wel een grijze dag.
  • 18/5 11:47 John:
    In Rijen 1 mm regen bij elkaar gesprokkeld. Vanochtend nog af en toe een spatje. Tamelijk grijs, soms is de zon bleek te zien door hogere bewolking heen.
  • 18/5 10:09 Ted:
    Zelfs vandaag (donderdag) een zomerse dag! Vannacht om 0.35 uur nog een laatste warme vleugje met 25,3 graden. In Assendelft is nog nooit in de nachtelijke uren een 25-plusser gemeten in mei sinds 1930. Nu (9.55 uur) is het nog maar een zielige 12,5 graden.
  • 18/5 09:02 Hans:
    Gisteren hier in het enschedese (bebouwde kom!) maar liefst 31.3 graden. Veel te vroege tropische warmte wat mij betreft. Nu soms wat druilerig maar veel stelt de regen nog niet voor. Temp. zo-even 18.8 (minimum 18 in de nacht!) Waar hebben we het over??
  • 17/5 18:52 Dick:
    Hier in Capelle aan den IJssel, in mijn relatief koele achtertuin, een max. van 28,2C. Rotterdam op een haar na tropisch. Mijn collega's en ik vonden het te warm, gisteren al.
  • 17/5 17:34 Sebastiaan:
    HvH 31c! Niemand had dit verwacht. Vies warm vind ik het momenteel. Op naar de afkoeling van morgen!
  • 17/5 16:46 John:
    Toch tropisch geworden te Gilze-Rijen KNMI. IK had het net niet verwacht, zie lenteforum.
  • 17/5 14:47 Gerben:
    Volkel als 1e tropisch
  • 17/5 14:27 John:
    Ik dacht het al te voelen. Op zich, gecombineerd met meer wind dan vanochtend, is het meer opwekkend warm geworden.
  • 17/5 14:16 Gerben:
    Het is goed te doen. Erg droge lucht en een laag dauwpunt.
  • 17/5 14:12 John:
    Ja hoor, zo juist al 29 graden te Rijen. Zo'n beetje het warmste plekje van het land op dit moment.
  • 17/5 13:25 Ko:
    Vanochtend zelfs nog kortstondig wat lichte regen. De stoepen waren licht vochtig te noemen.
  • 17/5 10:44 John:
    Ik moet er wel aan wennen ineens zo zomers, lauwe nachten, hogere dauwpunten. Geen enkel dekbed meer nodig. Benauwd aanvoelend zonnetje tijdens doorschijnende wolkenvelden.
  • 17/5 10:24 Hans:
    Gisteren hier in de bebouwde kom van Enschede-W in mijn achtertuin 27.5 graden! De eerste voluit zomerse dag! Vandaag bij veel zon in de richting van de tropische grens? Zo-even zonnig maar wel wat flets bij 24.6 graden (minimum 17 graden!).
Bekijk het archief
Wo 24 mei 2017
Bezoekers online
Er zijn 66 gasten en 10 leden aanwezig: Adrie, Bert, Gieny, Henk, Martijn, Ted, Theo, Theo
Inloggen